स्थान: Lokhit newsroom
वार्ताहर: साहिल येरने
विदर्भातील गडचिरोली जिल्ह्यात ऑक्टोबर महिन्याच्या सुरुवातीलाच ‘ऑक्टोबर हिट’चा तीव्र तडाखा जाणवू लागला आहे. चालू महिन्याच्या अवघ्या पहिल्या तीन दिवसांतच कमाल तापमानाचा पारा थेट ३४ अंश सेल्सिअसवर पोहोचला असून, किमान तापमान २४ अंश सेल्सिअस नोंदवले गेले आहे. मान्सूनच्या परतीच्या प्रवासादरम्यान निर्माण होणाऱ्या या हवामान बदलामुळे वातावरणातील उष्णता आणि उकाडा प्रचंड वाढला असून सर्वसामान्य नागरिकांच्या जीवाची अक्षरशः घालमेल सुरू झाली आहे. विशेष म्हणजे ही तापमानवाढ दीर्घकालीन सरासरीपेक्षा बरीच अधिक असल्याने खरीप हंगामातील अंतिम टप्प्यात असलेल्या भात पिकावर त्याचे विपरीत परिणाम होण्याची गंभीर शक्यता निर्माण झाली आहे.
गडचिरोली जिल्ह्याच्या हवामानशास्त्रीय नोंदींचा अभ्यास केल्यास असे दिसून येते की, ऑक्टोबर महिन्यातील दीर्घकालीन सरासरी तापमान सुमारे २५.१ अंश सेल्सिअस इतके असते. यामध्ये सरासरी कमाल तापमान ३०.१ अंश सेल्सिअस, तर सरासरी किमान तापमान २०.२ अंश सेल्सिअस नोंदवले जाते. मात्र, यावर्षी ऑक्टोबर महिन्याच्या पहिल्या आठवड्यातच कमाल तापमान ३४ अंशांवर पोहोचल्याने ते सरासरीच्या तुलनेत सुमारे ४ अंशांनी अधिक नोंदवले गेले आहे. त्याचप्रमाणे किमान तापमानातही सरासरीपेक्षा तब्बल ३.८ अंशांची वाढ झाली आहे. कमाल आणि किमान या दोन्ही तापमानांमध्ये झालेली ही लक्षणीय वाढ संपूर्ण जिल्ह्यामध्ये असह्य उकाडा निर्माण करण्यास कारणीभूत ठरत आहे.
हवामान तज्ज्ञांच्या मते, पावसाळा संपून हिवाळ्याची चाहूल लागण्याच्या या संक्रमणाच्या काळात विदर्भात अशी परिस्थिती दरवर्षी कमी-अधिक प्रमाणात अनुभवायला मिळते. मान्सून माघारी फिरत असताना आकाशातील ढगांचे प्रमाण घटते आणि सूर्यकिरण थेट जमिनीवर पडतात. दुसरीकडे, पावसामुळे जमिनीत आणि हवेत आधीच मोठ्या प्रमाणात बाष्प शिल्लक असते. तीव्र ऊन आणि हवेतील ही आर्द्रता एकत्र आल्यामुळे हवेत दमटपणा वाढतो, ज्याला स्थानिक भाषेत तीव्र उकाडा म्हटले जाते. यामुळे अंगातून घामाच्या धारा वाहणे, डिहायड्रेशन होणे आणि अस्वस्थता वाढणे अशा समस्या नागरिकांना जाणवू लागतात.
या वाढत्या तापमानाचा सर्वाधिक फटका गडचिरोलीतील कृषी क्षेत्राला बसण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. ऑक्टोबर महिना हा खरीप हंगामाच्या दृष्टीने अत्यंत संवेदनशील आणि निर्णायक मानला जातो. गडचिरोली जिल्ह्यात प्रामुख्याने भात (धान) पिकाची मोठ्या प्रमाणावर लागवड केली जाते. सध्या अनेक भागांत धान पीक निसवण्याच्या आणि कापणीपूर्वीच्या अत्यंत महत्त्वाच्या अवस्थेत आहे. या अवस्थेत पिकाला योग्य प्रमाणात आर्द्रता आणि समतोल तापमानाची आवश्यकता असते. मात्र, अचानक तापमानात ४ अंशांची वाढ झाल्यामुळे शेतातील ओलावा वेगाने कमी होण्याची भीती आहे. तापमान वाढल्यास भाताच्या लोंब्यांमध्ये दाणे भरण्याच्या प्रक्रियेवर विपरित परिणाम होऊ शकतो, ज्यामुळे दाणे पोचट राहून उत्पादनात मोठी घट येण्याचा धोका असतो.
उष्णतेच्या या लाटेमुळे पिकांवर विविध कीड व रोगांचा प्रादुर्भाव वाढण्याची शक्यताही कृषी अभ्यासकांकडून व्यक्त केली जाते. अचानक कोरडे आणि उष्ण वातावरण तयार झाल्यामुळे पिकांच्या वाढीवर ताण निर्माण होतो. त्यामुळे सध्या शेतकरी वर्ग आकाशातील पावसाची स्थिती, जमिनीतील ओलावा, हवेतील आर्द्रता आणि दैनंदिन तापमान या घटकांवर बारीक लक्ष ठेवून आहे. ज्या शेतकऱ्यांकडे सिंचनाची सोय उपलब्ध आहे, ते शेतात ओलावा टिकवून ठेवण्यासाठी हलके पाणी देण्याचे नियोजन करत आहेत; मात्र कोरडवाहू शेतकऱ्यांसमोर पिकाचे संरक्षण करण्याचे मोठे आव्हान उभे राहिले आहे.
दुसरीकडे, वाढत्या उन्हामुळे शहरातील आणि ग्रामीण भागातील जनजीवनावरही परिणाम झाला आहे. सकाळी दहा वाजल्यापासूनच सूर्याची किरणे तीव्र भासू लागतात आणि दुपारी बारा ते चार या वेळेत रस्त्यांवर उन्हाचे चटके असह्य होतात. त्यामुळे नागरिक दुपारच्या वेळी अत्यावश्यक कामांशिवाय बाहेर पडणे टाळत आहेत. उष्णतेमुळे लहान मुले, वृद्ध आणि आजारी व्यक्तींना त्रास होऊ नये म्हणून आरोग्य विभागाकडून पुरेसे पाणी पिणे, हलके सुती कपडे वापरणे आणि थेट उन्हात जाणे टाळण्याचे आवाहन केले जाते.
एकंदरीत पाहता, ऑक्टोबरच्या पहिल्या तीन दिवसांतच ३४ अंशांवर गेलेला पारा पुढील काही दिवस असाच राहिल्यास जिल्ह्यातील परिस्थिती अधिक आव्हानात्मक बनू शकते. हवामानातील हा तीव्र बदल केवळ मानवी आरोग्यासाठीच नव्हे, तर जिल्ह्याच्या संपूर्ण ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा कणा असलेल्या खरीप पिकांसाठी चिंतेचा विषय ठरत आहे. त्यामुळे येत्या काळात तापमानात घट होऊन हवामान कधी स्थिर होते, याकडे गडचिरोलीकरांचे आणि विशेषतः बळीराजाचे लक्ष लागले आहे.
Leave a Reply