लोकहित न्यूज़ 24

जनसमान्यांच्या हितासाठी

Advertisement

पॅसिव्ह स्मोकिंगमुळे भारतात मृत्यूंमध्ये ५० टक्क्यांनी वाढ; तज्ज्ञांचा इशारा

स्थान: Lokhit newsroom

वार्ताहर: साहिल येरने

भारतात स्वतः धूम्रपान न करताही केवळ इतरांच्या सिगारेट किंवा बिडीच्या धुराच्या संपर्कात आल्यामुळे, म्हणजेच ‘पॅसिव्ह स्मोकिंग’मुळे जीव गमावणाऱ्या नागरिकांच्या संख्येत गेल्या तीन दशकांमध्ये चिंताजनक वाढ झाली आहे. प्रसिद्ध वैद्यकीय संशोधन पत्रिका ‘द लॅन्सेट पब्लिक हेल्थ’च्या अहवालानुसार, १९९० ते २०२३ या ३३ वर्षांच्या कालावधीत भारतात पॅसिव्ह स्मोकिंगमुळे होणाऱ्या मृत्यूंमध्ये तब्बल ५० टक्क्यांनी वाढ नोंदवली गेली आहे. सिगारेट किंवा बिडी ओढणाऱ्या व्यक्तीच्या आसपास थांबणे अथवा एकाच खोलीत किंवा वाहनात प्रवास करणे हे अप्रत्यक्षपणे धूम्रपान न करणाऱ्या व्यक्तीच्या फुफ्फुसात विषारी धूर पोहोचवण्यास कारणीभूत ठरत आहे. त्यामुळे हा केवळ धूम्रपान करणाऱ्यांपुरता मर्यादित नसून सार्वजनिक आरोग्यासाठी अत्यंत गंभीर आणि व्यापक धोका बनला आहे. या अहवालातील आकडेवारीनुसार, १९९० मध्ये भारतात सेकंडहँड स्मोकच्या संपर्कामुळे सुमारे २ लाख १७ हजार लोकांचा मृत्यू झाला होता. हीच संख्या २०२३ पर्यंत वाढून सुमारे ३ लाख २५ हजार ते ३ लाख २६ हजारांवर पोहोचली आहे. जागतिक स्तरावर चीननंतर भारतात सर्वाधिक म्हणजे सुमारे ४४ कोटी ४० लाख लोक सेकंडहँड स्मोकच्या थेट संपर्कात येत असल्याचे अभ्यासात समोर आले आहे. या आकडेवारीवरून हे स्पष्ट होते की, कोट्यवधी लोक स्वतः तंबाखूचे किंवा सिगारेटचे सेवन करत नसतानाही केवळ कौटुंबिक, कामाच्या ठिकाणी किंवा सार्वजनिक वातावरणातील धुरामुळे गंभीर आजारांना बळी पडत आहेत. पॅसिव्ह स्मोकिंग, ज्याला सेकंडहँड स्मोक किंवा अप्रत्यक्ष धूम्रपान असेही म्हटले जाते, ते अत्यंत घातक मानले जाते. जेव्हा एखादी व्यक्ती सिगारेट, बिडी किंवा सिगार पेटवते, तेव्हा त्यातून निघणारा धूर आणि धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीच्या श्वासावाटे बाहेर पडणारा धूर आजूबाजूच्या हवेत मिसळतो. या धुरामध्ये निकोटीन, कार्बन मोनॉक्साइड, टार, फॉर्मल्डिहाइड, अमोनिया यांसारखी शेकडो विषारी आणि कर्करोगास कारणीभूत ठरणारी रसायने असतात. जो व्यक्ती स्वतः धूम्रपान करत नाही, तो श्वास घेताना हे सर्व विषारी घटक थेट त्याच्या फुफ्फुसात आणि रक्तप्रवाहात जातात. यामुळे धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीला जे आजार होण्याचा धोका असतो, तोच धोका आजूबाजूच्या निष्पाप व्यक्तींनाही निर्माण होतो. या संकटाचा सर्वाधिक फटका घरातील लहान मुले, नवजात बालके आणि महिलांना बसत आहे. लहान मुलांची फुफ्फुसे आणि रोगप्रतिकारक शक्ती पूर्णपणे विकसित झालेली नसते. त्यामुळे घरात किंवा परिसरात कोणी धूम्रपान करत असल्यास बालकांमध्ये दमा, ब्राँकायटिस, न्यूमोनिया, घशाचे आणि कानाचे वारंवार होणारे संसर्ग यांसारख्या व्याधी वेगाने वाढतात. नवजात बालकांमध्ये अचानक होणाऱ्या मृत्यूचा धोकाही यामुळे वाढतो. याशिवाय, ज्या महिला स्वतः कधीही तंबाखूचे सेवन करत नाहीत, त्या जर घरात पती किंवा इतर कुटुंबीयांच्या सततच्या धूम्रपानाच्या संपर्कात राहिल्या, तर त्यांच्यामध्ये हृदयविकार, पक्षाघात आणि फुफ्फुसाचा कर्करोग होण्याचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढते. गरोदर महिलांसाठी हा धूर अत्यंत घातक ठरतो, कारण त्यामुळे गर्भाची वाढ खुंटणे, मुदतपूर्व प्रसूती होणे आणि बाळाचे जन्माच्या वेळी वजन कमी असणे अशा गंभीर गुंतागुंती निर्माण होतात. सध्या देशातील प्रमुख शहरे आणि निमशहरी भागांमध्ये हवेच्या प्रदूषणाची पातळी आधीच घातक पातळीवर पोहोचलेली आहे. वाहनांचा धूर, औद्योगिक प्रदूषण आणि बांधकामांची धूळ यामुळे आधीच फुफ्फुसांचे आरोग्य धोक्यात आलेले असताना, त्यात सेकंडहँड स्मोकची भर पडल्याने नागरिकांच्या आरोग्यावर दुहेरी संकट ओढवले आहे. भंडारा येथील प्रसिद्ध हृदयविकारतज्ज्ञ डॉ. सौरभ रोकडे यांनी यासंदर्भात धोक्याचा इशारा दिला आहे. त्यांनी स्पष्ट केले की, तंबाखू आणि सिगारेटच्या धुरातील विषारी घटकांमुळे रक्तवाहिन्या आकुंचन पावतात आणि रक्ताच्या गुठळ्या होण्याची शक्यता वाढते. यामुळे रक्तदाब वाढून अचानक हृदयविकाराचा झटका येण्याचा धोका निर्माण होतो. धूम्रपान करणाऱ्या व्यक्तीने केवळ स्वतःच्या जीवाची पर्वा न करता, आपल्या कृतीमुळे आपल्याच कुटुंबातील निष्पाप मुले आणि महिलांच्या जीवाला गंभीर धोका निर्माण होत आहे, याचे भान ठेवणे आवश्यक आहे. अनेक घरांमध्ये लोक बंद खोलीत, बाल्कनीत किंवा वाहनांमध्ये धूम्रपान करतात. खिडकी उघडी ठेवून किंवा पंखा लावून धूर बाहेर जाईल असा एक मोठा गैरसमज समाजात आढळतो. परंतु वैज्ञानिक संशोधनानुसार, धुरातील अतिसूक्ष्म विषारी कण अनेक तास हवेत आणि कपड्यांवर, पडद्यांवर, सोफ्यावर चिटकून राहतात, ज्याला ‘थर्डहँड स्मोक’ असे म्हटले जाते. हे कण नंतर हळूहळू हवेत मिसळून श्वासावाटे शरीरात प्रवेश करतात. त्यामुळे घराच्या कोणत्याही कोपऱ्यात किंवा घरातून बाहेर पडून काही वेळात परत आल्यावरही मुलांवर याचा विपरीत परिणाम होतो. या वाढत्या संकटाला रोखण्यासाठी व्यापक जनजागृती आणि कडक नियमांची अंमलबजावणी करणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे. सार्वजनिक ठिकाणे, कार्यालये, उपहारगृहे आणि प्रवासादरम्यान धूम्रपानावर पूर्णपणे निर्बंध घालणारे कायदे भारतात अस्तित्वात आहेत, परंतु त्यांची काटेकोर अंमलबजावणी अद्यापही आव्हानात्मक आहे. नागरिकांनी सार्वजनिक ठिकाणी धूम्रपान करणाऱ्यांना वेळीच हटकणे आणि घरामध्ये धूम्रपानमुक्त वातावरण राखणे ही सामूहिक जबाबदारी मानली पाहिजे. जर धूम्रपानाची सवय असलेल्या व्यक्तींनी तज्ज्ञांच्या मदतीने व्यसनमुक्ती केंद्रांची मदत घेतली, तर केवळ स्वतःचेच नव्हे तर आपल्या संपूर्ण कुटुंबाचे आणि समाजाचे आरोग्य सुरक्षित राहू शकेल.