लोकहित न्यूज़ 24

जनसमान्यांच्या हितासाठी

Advertisement

रेल्वेचे अनारक्षित तिकीट: स्क्रीनशॉट दाखवला तर दंड, नवा नियम लागू

स्थान: Bhandara lokhit newsroom

वार्ताहर: साहिल येरने

भारतीय रेल्वेने डिजिटल अनारक्षित तिकीट प्रणालीचा गैरवापर रोखण्यासाठी आणि पारदर्शकता टिकवण्यासाठी नियमावली अधिक कडक केली आहे. त्यानुसार, ‘यूटीएस’ म्हणजेच अनरिजर्व्हड टिकिटिंग सिस्टीम आणि ‘रेलवन’ यांसारख्या अधिकृत मोबाइल ॲप्सवरून बुक केलेल्या अनारक्षित (जनरल) तिकिटांचा स्क्रीनशॉट अथवा व्हॉट्सॲप मेसेज प्रवासादरम्यान वैध मानला जाणार नाही. तिकीट तपासणी कर्मचाऱ्यांनी विचारणा केल्यास प्रवाशाला ज्या मूळ मोबाइल फोनवरून तिकीट काढण्यात आले आहे, त्याच फोनमधील अधिकृत ॲप उघडून प्रत्यक्ष डिजिटल तिकीट दाखवणे आता बंधनकारक करण्यात आले आहे. केवळ व्हॉट्सॲपवर पाठवलेला संदेश, स्क्रीनशॉट किंवा फोटो दाखवणाऱ्या प्रवाशांना विनातिकीट मानून त्यांच्याकडून नियमानुसार दंड वसूल केला जाईल, असा स्पष्ट इशारा रेल्वे प्रशासनाने दिला आहे. प्रवाशांनी प्रवासादरम्यान कोणत्याही प्रकारची अडचण टाळण्यासाठी हा नवीन नियम समजून घेणे अत्यंत आवश्यक झाले आहे.

डिजिटल भारताच्या संकल्पनेनुसार रेल्वेने तिकीट खिडक्यांवरील गर्दी कमी करण्यासाठी मोबाइलवरून अनारक्षित तिकिटे बुक करण्याची सुविधा उपलब्ध करून दिली होती. या सुविधेला प्रवाशांचा मोठा प्रतिसाद मिळाला असला तरी अलीकडच्या काळात या प्रणालीचा मोठ्या प्रमाणावर गैरवापर होत असल्याचे रेल्वेच्या निदर्शनास आले. एका प्रवाशाने आपल्या मोबाइलवरून तिकीट काढायचे आणि त्याचा स्क्रीनशॉट व्हॉट्सॲप किंवा इतर समाजमाध्यमांद्वारे इतर मित्रांना किंवा सहप्रवाशांना पाठवायचा, असा प्रकार सर्रास घडत होता. यामुळे एकाच तिकिटाच्या एकाधिक प्रतींचा वापर करून अनेक प्रवासी एकाच वेळी किंवा वेगवेगळ्या गाड्यांमधून विनातिकीट प्रवास करत असल्याच्या तक्रारी तिकीट तपासणी पथकांकडून नोंदवल्या गेल्या. काही प्रवासी तर चालत्या गाडीत तिकीट तपासनीस (टीटीई) दिसल्यानंतर तात्काळ दुसऱ्या कोणाकडून स्क्रीनशॉट मागवून घेऊन तो दाखवण्याचा प्रयत्न करत होते. या सर्व गैरप्रकारांना आणि महसुलाच्या नुकसानीला पूर्णपणे आळा घालण्यासाठी रेल्वे प्रशासनाने आता तपासणीच्या निकषांमध्ये अत्यंत कठोर बदल केले आहेत.

लांब पल्ल्याच्या आरक्षित तिकिटांच्या नियमांपेक्षा अनारक्षित मोबाइल तिकिटांचे नियम पूर्णपणे वेगळे आहेत. आयआरसीटीसीच्या अधिकृत संकेतस्थळावरून आरक्षित (स्लीपर किंवा एसी) तिकीट बुक केले असल्यास प्रवाशाला रेल्वेकडून आलेला एसएमएस, ई-मेल अथवा अधिकृत ओळखपत्र दाखवून प्रवास करण्याची मुभा असते. कारण अशा आरक्षित तिकिटांवर प्रवाशांचे नाव, वय आणि आसन क्रमांक रेल्वेच्या अधिकृत चार्टमध्ये आधीच नोंदवलेला असतो. मात्र, यूटीएस आणि रेलवन यांसारख्या ॲप्सवरून काढली जाणारी अनारक्षित किंवा लोकल प्रवासाची तिकिटे ही ‘पेपरलेस’ प्रकारात मोडतात. या तिकिटांवर विशिष्ट आसन क्रमांक किंवा आरक्षित यादी नसते. त्यामुळे अशा तिकिटांची विश्वासार्हता तपासण्यासाठी ते तिकीट थेट अधिकृत ॲप्लिकेशनमध्येच सक्रिय स्थितीत दाखवणे अनिवार्य असते. अधिकृत ॲपमधील तिकिटावर ठरावीक कालावधी, रंग बदलणारे सुरक्षा घटक आणि थेट डिजिटल पडताळणीची सोय असते, जी केवळ स्क्रीनशॉटमध्ये दिसू शकत नाही.

या नव्या नियमांमुळे प्रवाशांवर काही मूलभूत जबाबदाऱ्या निश्चित करण्यात आल्या आहेत. ज्या मोबाइल क्रमांकावरून आणि ज्या विशिष्ट स्मार्टफोनवरून तिकीट खरेदी केले गेले आहे, तोच मूळ मोबाइल प्रवासादरम्यान स्वतःजवळ असणे आवश्यक आहे. प्रवासादरम्यान तिकीट तपासणी कर्मचाऱ्यांनी विचारणा केल्यास प्रवाशाने स्वतःच्या मोबाइलमधील यूटीएस किंवा रेलवन ॲप उघडून सक्रिय तिकीट दाखवणे गरजेचे आहे. जर एखाद्या प्रवाशाने तिकीट बुक केल्याचा दावा केला, परंतु त्याच्याकडे मूळ मोबाइल उपलब्ध नसेल अथवा तो केवळ दुसऱ्या कोणाच्या मोबाइलमधील तिकिटाचा स्क्रीनशॉट दाखवत असेल, तर ते तिकीट अवैध ठरवले जाईल. अशा प्रवाशाला भारतीय रेल्वे कायद्यातील तरतुदींनुसार विनातिकीट प्रवासी मानले जाईल आणि त्याच्याकडून प्रवासाचे मूळ भाडे अधिक किमान दंड अशी दंडात्मक रक्कम वसूल केली जाईल.

या नियमाच्या पार्श्वभूमीवर प्रवाशांनी डिजिटल तिकीट वापरताना विशेष काळजी घेणे गरजेचे आहे. सर्वांत महत्त्वाची बाब म्हणजे प्रवासादरम्यान मोबाइल फोनची बॅटरी पुरेशी चार्ज ठेवणे ही पूर्णपणे प्रवाशाची जबाबदारी असेल. तिकीट तपासणीच्या वेळी जर मोबाइलची बॅटरी संपलेली असेल किंवा फोन बंद पडला असेल आणि तिकीट दाखवता आले नाही, तरीही प्रवाशाला नियमानुसार दंड भरावा लागू शकतो. माझा फोन बंद झाला आहे किंवा तिकीट बुक केले होते पण स्क्रीनवर दिसत नाही, अशी कारणे तिकीट तपासणीदरम्यान ग्राह्य धरली जाणार नाहीत. त्यामुळे नियमित प्रवास करणाऱ्या आणि लोकल अथवा जनरल डब्यातून प्रवास करणाऱ्या प्रवाशांनी प्रवासापूर्वी आपला मोबाइल पुरेसा चार्ज असल्याची खात्री करून घ्यावी.

रेल्वे प्रशासनाने अनारक्षित प्रवासासाठी जिओ-फेन्सिंग आणि आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून पेपरलेस प्रणाली अत्यंत सुलभ केली आहे. प्रवाशांचा वेळ वाचावा आणि कागदाची बचत व्हावी हा या तंत्रज्ञानाचा मूळ उद्देश आहे. मात्र, तंत्रज्ञानाचा गैरफायदा घेऊन नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्यांवर कडक पावले उचलणे प्रशासनासाठी अपरिहार्य ठरले आहे. त्यामुळे प्रवाशांनी स्वतःच्या खात्यावरूनच स्वतःचे तिकीट काढावे, कोणत्याही त्रयस्थ व्यक्तीकडून व्हॉट्सॲपवर आलेले स्क्रीनशॉट तिकिटाचा पुरावा म्हणून स्वीकारू नयेत आणि प्रवासादरम्यान मूळ डिव्हाइस सोबत बाळगून रेल्वेच्या नियमांचे तंतोतंत पालन करावे, असे आवाहन रेल्वे प्रशासनाकडून करण्यात आले आहे.