वार्ताहर: साहिल येरने
किशोरवयीन मुलींमध्ये अनियमित मासिक पाळी, वाढता लठ्ठपणा आणि पॉलीसिस्टिक ओव्हरी सिंड्रोम अर्थात पीसीओएस यांसारख्या समस्या वेगाने वाढत असल्याचा महत्त्वपूर्ण निष्कर्ष दिल्ली येथील ऑल इंडिया इन्स्टिट्यूट ऑफ मेडिकल सायन्सेसच्या (एम्स) तज्ज्ञांनी मांडला आहे. बदलती जीवनशैली, व्यायामाचा अभाव, निकृष्ट आहार आणि डिजिटल उपकरणांचा अतिवापर यामुळे ११ ते १९ वर्षे वयोगटातील मुलींचे हार्मोनल आरोग्य धोक्यात येत असल्याचे या पाहणीत स्पष्ट झाले आहे. एम्सच्या बालरोग एंडोक्रिनोलॉजी विभागातील तज्ज्ञांनी नुकत्याच घेतलेल्या पत्रकार परिषदेत या तीन वर्षांच्या सर्वसमावेशक अभ्यासाचे प्राथमिक निष्कर्ष सादर केले आहेत.
या अभ्यासादरम्यान नवी दिल्ली परिसरातील सरकारी आणि खाजगी शाळांमधील ४ हजारांहून अधिक किशोरवयीन विद्यार्थिनींचे आरोग्य सर्वेक्षण करण्यात आले. यामध्ये आढळलेल्या आकडेवारीनुसार, दर पाचपैकी एका मुलीने म्हणजे जवळपास २० टक्के मुलींनी अनियमित मासिक पाळीची तक्रार नोंदवली आहे. तसेच प्राथमिक वैद्यकीय तपासणीत सुमारे ३ ते ५ टक्के मुलींमध्ये पीसीओएसची लक्षणे असण्याची दाट शक्यता दिसून आली आहे. हा अभ्यास २०२३ पासून सोसायटी ऑफ एंडोक्राइन हेल्थ इन एल्डरली, ॲडोलसेंट अँड चिल्ड्रन या संस्थेच्या सहकार्याने सुरू असून शालेय विद्यार्थिनींच्या आरोग्याविषयी अनेक चिंताजनक बाबी यातून उघड झाल्या आहेत.
सर्वेक्षणात खाजगी आणि सरकारी शाळांमधील मुलींच्या शारीरिक आरोग्यामध्ये मोठी तफावत दिसून आली आहे. खाजगी शाळांमध्ये शिकणाऱ्या सुमारे ४० ते ४५ टक्के विद्यार्थिनी या लठ्ठपणा किंवा अतिवजनाच्या समस्येने ग्रस्त असल्याचे आढळले, तर सरकारी शाळांमधील हे प्रमाण सुमारे १५ टक्के नोंदवले गेले. प्रक्रिया केलेले खाद्यपदार्थ, जंक फूडचे अतिसेवन, बैठी जीवनशैली आणि मैदानी खेळांकडे झालेले दुर्लक्ष यामुळे वजन वाढून इन्सुलिन रेझिस्टन्स निर्माण होतो, जो पुढे जाऊन हार्मोनल असंतुलन आणि पीसीओएससाठी कारणीभूत ठरतो, असे तज्ज्ञांनी नमूद केले आहे.
एम्सच्या बालरोग एंडोक्रिनोलॉजी विभागाच्या प्राध्यापक डॉ. वंदना जैन आणि प्राध्यापक डॉ. रजनी शर्मा यांनी या संदर्भात पालकांना आणि वैद्यकीय क्षेत्राला महत्त्वाचा सल्ला दिला आहे. त्यांच्या मते, मुलींची पहिली मासिक पाळी साधारणपणे ११ ते १२ व्या वर्षी सुरू होते. पाळी सुरू झाल्यानंतरच्या सुरुवातीच्या पहिल्या वर्षभरात ती अनियमित असणे ही एक नैसर्गिक शारीरिक प्रक्रिया असू शकते. शरीरातील संप्रेरकांची यंत्रणा पूर्णपणे विकसित होण्यास काही वेळ लागतो. त्यामुळे केवळ सुरुवातीच्या अनियमिततेवरून लगेचच पीसीओएसचा शिक्का मारणे किंवा अति-निदान करणे टाळले पाहिजे.
मात्र, काही विशिष्ट लक्षणांकडे गांभीर्याने पाहणे अत्यंत गरजेचे असल्याचे डॉक्टरांनी स्पष्ट केले. जर मासिक पाळीचे चक्र २१ दिवसांपेक्षा कमी किंवा ३५ दिवसांपेक्षा जास्त अंतराचे असेल, सलग तीन महिन्यांपेक्षा जास्त काळ पाळी आली नाही, किंवा चेहऱ्यावर अनावश्यक केस येणे, तीव्र मुरुमांची समस्या यांसारखी पुरुषी हार्मोन्स वाढल्याची लक्षणे दिसत असतील, तर पालकांनी तातडीने बालरोग एंडोक्रिनोलॉजिस्ट किंवा तज्ज्ञ डॉक्टरांकडून सखोल तपासणी करून घेतली पाहिजे. केवळ अल्ट्रासाऊंड तपासणीत गर्भाशयात गाठी किंवा फॉलिकल्स दिसल्यामुळे पीसीओएसचे थेट निदान करणे वैद्यकीयदृष्ट्या योग्य नाही, असेही त्यांनी अधोरेखित केले.
शारीरिक घटकांसोबतच मानसिक ताणतणाव आणि डिजिटल जीवनशैलीचा प्रभावही या वयोगटावर मोठ्या प्रमाणावर पडत आहे. एम्सच्या बाल मानसोपचारतज्ज्ञ रेणू शर्मा यांनी सांगितले की, सोशल मीडियाचा अतिवापर, रात्री उशिरापर्यंत जागणे आणि स्वतःच्या शरीराविषयीच्या नकारात्मक भावना यामुळे किशोरवयीन मुलींमध्ये ताण वाढतो. हा मानसिक ताण थेट मेंदूतील हायपोथॅलेमसवर परिणाम करतो, ज्यामुळे मासिक पाळीचे नियमन करणाऱ्या हार्मोन्समध्ये बिघाड होतो. त्यामुळे केवळ औषधोपचारांवर अवलंबून न राहता मुलींचे मानसिक आरोग्य आणि झोपेचे चक्र सुधारणे आवश्यक आहे.
या समस्येवर मात करण्यासाठी शाळा आणि कुटुंबाच्या पातळीवर व्यापक प्रयत्न सुरू करणे गरजेचे आहे. मुलींना नियमित शारीरिक हालचालींची सवय लावणे, आहारात पालेभाज्या, फळे आणि प्रथिनांचा समावेश करणे तसेच पॅकबंद अन्नापासून दूर ठेवणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे. पालकांनी आपल्या मुलींशी मासिक पाळीच्या आरोग्याविषयी मोकळेपणाने संवाद साधला पाहिजे, जेणेकरून कोणत्याही समस्येवर वेळेत वैद्यकीय सल्ला घेणे शक्य होईल. जीवनशैलीत वेळेवर केलेले सकारात्मक बदल किशोरवयीन मुलींना पीसीओएस आणि भविष्यातील गुंतागुंतींपासून सुरक्षित ठेवू शकतात.
Leave a Reply