स्थान: लोकहित newsroom
वार्ताहर: साहिल येरने
जागतिक तापमानवाढीचे गंभीर परिणाम आता अधिक प्रकर्षाने जाणवू लागले असून जगभरातील भूभागावर उष्णतेच्या लाटांचा कालावधी कमालीचा वाढल्याचे एका नव्या जागतिक हवामान अभ्यासातून समोर आले आहे. पृथ्वीवरील जमिनीच्या मोठ्या भागावर उष्णतेच्या लाटा आता दरवर्षी नेहमीच्या वेळेपेक्षा आधी सुरू होत आहेत आणि उशिरापर्यंत टिकून राहत आहेत. चायनीज ॲकॅडमी ऑफ सायन्सेस अंतर्गत असलेल्या साउथ चायना बॉटनिकल गार्डनच्या संशोधकांनी केलेल्या या सखोल अभ्यासात ही धक्कादायक वस्तुस्थिती अधोरेखित करण्यात आली आहे. आंतरराष्ट्रीय पातळीवरील प्रतिष्ठित ‘नेचर क्लायमेट चेंज’ या वैज्ञानिक जर्नलमध्ये हा शोधनिबंध नुकताच प्रकाशित झाला असून हवामान बदलाचा मानवी जीवन आणि पर्यावरणावर कसा थेट आघात होत आहे, यावर यामुळे प्रकाश पडला आहे. संशोधक वेनफांग शू आणि त्यांच्या आंतरराष्ट्रीय सहकाऱ्यांच्या चमूने केलेल्या या अभ्यासात १९७९ ते २०२३ या प्रदीर्घ ४५ वर्षांतील जागतिक हवामानविषयक आकडेवारीचे बारकाईने विश्लेषण करण्यात आले आहे. या अभ्यासातील निष्कर्षांनुसार, गेल्या साडेचार दशकांत पृथ्वीच्या भूभागावर उष्णतेच्या लाटांचा हंगाम सरासरी तब्बल ३९ दिवसांनी लांबला आहे. दर दशकाचा विचार केल्यास या हंगामाच्या लांबीत सरासरी ८.७१ दिवसांची सातत्यपूर्ण वाढ नोंदवली गेली आहे. याचाच अर्थ दरवर्षी जगातील कोट्यवधी लोकांना पूर्वीपेक्षा खूप जास्त काळ असह्य उकाडा आणि घातक उष्णतेचा सामना करावा लागत आहे. या संशोधनात उष्णतेची लाट सुरू होण्याची वेळ आणि ती संपण्याची वेळ या दोन्ही घटकांचा तपशीलवार अभ्यास करण्यात आला. त्यातून असे दिसून आले की, वर्षातील पहिली उष्णतेची लाट दर दशकात सरासरी ३.२९ दिवस आधी येत आहे. म्हणजेच १९७९ च्या तुलनेत आता पहिली लाट सुमारे दोन आठवडे आधीच धडक देत आहे. त्याच वेळी वर्षातील शेवटची उष्णतेची लाट दर दशकात सरासरी ५.४१ दिवस उशिरा संपत असल्याचे आढळले. गेल्या ४५ वर्षांचा एकत्रित विचार केला तर उष्णतेच्या लाटांचा शेवट आता साधारणपणे २४ दिवस उशिरा होत आहे. मोसम लवकर सुरू होणे आणि उशिरा संपणे या दोन्ही बाजूंच्या बदलांमुळे उष्णतेचा एकूण कालावधी मोठ्या प्रमाणावर विस्तारला आहे. पृथ्वीवरील भौगोलिक क्षेत्राचा विचार करता हा बदल केवळ एखाद्या विशिष्ट भागापुरता मर्यादित नसून तो जागतिक पातळीवर पसरला आहे. आकडेवारीनुसार, जगातील ७२ टक्के भूभागावर उष्णतेची लाट वेळेआधी सुरू होण्याचा कल स्पष्टपणे दिसून आला आहे. तसेच ७९.६ टक्के भूभागावर ती नेहमीपेक्षा जास्त काळ रेंगाळत असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. सर्वात चिंताजनक बाब म्हणजे जगातील तब्बल ९२.१ टक्के जमिनीवर उष्णतेच्या लाटांचा संपूर्ण हंगाम लांबल्याची नोंद झाली आहे. यामुळे केवळ उष्ण कटिबंधातील देशच नव्हे, तर समशीतोष्ण आणि इतर भौगोलिक पट्ट्यांमधील प्रदेशही तीव्र उन्हाच्या विळख्यात सापडत आहेत. या संशोधनातील आणखी एक महत्त्वाचा आणि धोक्याचा इशारा देणारा पैलू म्हणजे उष्णतेच्या लाटांची तीव्रता वाढण्याचा वेग होय. संशोधकांच्या निरीक्षणानुसार, २००१ ते २०२३ या कालावधीत मोसमातील पहिल्याच लाटेने अत्यंत वेगाने सर्वोच्च तापमान गाठण्याचे प्रमाण कमालीचे वाढले आहे. पूर्वी तापमानात हळूहळू वाढ होत असे, ज्यामुळे निसर्गाला आणि मानवी शरीराला बदलत्या वातावरणाशी जुळवून घेण्यासाठी थोडा वेळ मिळत असे. मात्र आता पहिल्याच लाटेत तापमान अचानक आणि अत्यंत वेगाने धोकादायक पातळीवर पोहोचत असल्याने लोकांच्या आरोग्यावर त्याचा थेट आणि गंभीर परिणाम होत आहे. शरीराला या अचानक बदलांशी जुळवून घेणे अशक्य झाल्यामुळे उष्माघात, डिहायड्रेशन, हृदयविकार आणि श्वसनाच्या त्रासाचे प्रमाण वाढण्याची भीती तज्ज्ञांनी व्यक्त केली आहे. उष्णतेच्या लाटांचा हंगाम ३९ दिवसांनी वाढल्यामुळे मानवी आरोग्यासोबतच कृषी क्षेत्र, जलसंपदा आणि अर्थव्यवस्थेवरही प्रचंड ताण निर्माण होत आहे. पिकांच्या वाढीच्या संवेदनशील काळात जर अचानक उष्णतेची लाट आली, तर शेतीचे अपरिमित नुकसान होते आणि उत्पादकतेवर विपरित परिणाम होऊन अन्न सुरक्षेचा प्रश्न निर्माण होतो. बाष्पीभवनाचा वेग वाढल्याने धरणातील पाण्याचे साठे वेगाने आटतात, ज्यामुळे भूजल पातळी खालावते आणि उन्हाळ्यात तीव्र पाणीटंचाई निर्माण होते. तसेच अतिउष्णतेमुळे वीज आणि ऊर्जेची मागणी प्रचंड वाढते, ज्यामुळे ऊर्जा ग्रिडवर ताण येतो. जंगलांमध्ये वणवे लागण्याच्या घटनांमध्ये झालेली वाढ ही देखील याच लांबलेल्या उष्णतेच्या हंगामाचा एक मोठा दुष्परिणाम मानली जात आहे. हवामान शास्त्रज्ञांच्या मते, हा अभ्यास केवळ एक हवामानविषयक आकडेवारी नसून जागतिक तापमानवाढीचे वास्तव दाखवणारा धोक्याचा इशारा आहे. जीवाश्म इंधनाचा वाढता वापर, मोठ्या प्रमाणावर होणारी जंगलतोड आणि हरितगृह वायूंचे वाढते उत्सर्जन यामुळे पृथ्वीचे तापमान सातत्याने वाढत आहे. जर जागतिक पातळीवर कार्बन उत्सर्जन कमी करण्यासाठी तातडीने आणि ठोस पावले उचलली गेली नाहीत, तर भविष्यात उष्णतेच्या लाटा अधिक तीव्र, वारंवार आणि आणखी प्रदीर्घ काळ टिकणाऱ्या ठरतील. त्यामुळे स्थानिक आणि राष्ट्रीय पातळीवर उष्णता कृती आराखडा अधिक बळकट करणे, पूर्वसूचना यंत्रणा सक्षम करणे आणि हवामान बदलाशी जुळवून घेणाऱ्या दीर्घकालीन उपाययोजना आखणे ही काळाची गरज बनली आहे.
