# रावण पूजा परंपरा : गोंदियातील आदिवासी समाजाची श्रद्धा आणि दसऱ्याच्या सांस्कृतिक वैविध्याचा वेगळा पैलू
दसरा म्हटला की देशातील अनेक भागांत रावणाच्या पुतळ्याचे दहन आणि असत्यावर सत्याच्या विजयाचा संदेश हे चित्र डोळ्यांसमोर उभे राहते. मात्र, भारतातील प्रत्येक समुदाय या सणाकडे एकाच दृष्टिकोनातून पाहतो असे नाही. गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी तालुक्यातील कल सावटोला येथे आदिवासी समाजाकडून केली जाणारी रावण पूजा ही या सांस्कृतिक विविधतेचे महत्त्व अधोरेखित करते. येथे रावणाला कुलदैवत मानून परंपरेनुसार पूजा केली जाते. त्यामुळे रावण दहन आणि रावण पूजेच्या वेगवेगळ्या प्रथा समाजातील श्रद्धा, सांस्कृतिक ओळख आणि परंपरांच्या विविधतेवर चर्चा करण्याची संधी देतात.
## कल सावटोल्यात पूर्वापार चालत आलेली पूजा
उपलब्ध वृत्तानुसार, कल सावटोला येथील आदिवासी बांधव दरवर्षी दसऱ्याच्या काळात रावणाची पूजा-अर्चना करतात. गावकरी तुलसीराम सलामे यांच्या म्हणण्यानुसार, रावण हे त्यांच्या समाजाचे कुलदैवत असून पूर्वजांच्या काळापासून ही पूजा केली जात आहे. त्यांच्या दृष्टीने दसऱ्याला रावणाचे दहन करणे हे त्यांच्या श्रद्धेशी विसंगत आहे.
ही भूमिका समजून घेताना एका महत्त्वाच्या बाबीकडे लक्ष द्यावे लागते. धार्मिक आणि सांस्कृतिक प्रतीकांचा अर्थ प्रत्येक समुदायात सारखा नसतो. एका परंपरेत एखादे पात्र वाईटाचे प्रतीक मानले जाऊ शकते, तर दुसऱ्या समुदायात त्याच्याशी संबंधित श्रद्धा, आख्यायिका किंवा परंपरा वेगळी असू शकते. त्यामुळे अशा मतभिन्नतेकडे केवळ विरोधाभास म्हणून न पाहता सांस्कृतिक वैविध्याचा भाग म्हणून पाहणे आवश्यक आहे.
## रावण दहनाविषयी आदिवासी समाजाची भूमिका
कल सावटोला येथील काही आदिवासी बांधवांनी आगामी काळात रावण दहन रोखण्यासाठी प्रयत्न करण्याची भूमिका मांडल्याचे वृत्तात नमूद आहे. ही भूमिका त्यांच्या धार्मिक श्रद्धेशी आणि सांस्कृतिक परंपरेशी जोडलेली आहे. मात्र, अशा विषयांवर समाजातील विविध घटकांमध्ये संवाद होणेही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
सार्वजनिक ठिकाणी सण साजरे करताना धार्मिक भावना, अभिव्यक्तीचे स्वातंत्र्य आणि सामाजिक सलोखा या तिन्ही बाबींचा विचार व्हायला हवा. कोणत्याही समुदायाच्या श्रद्धेची अवहेलना होऊ नये, तसेच मतभिन्नतेतून तणाव निर्माण होणार नाही याचीही काळजी घेतली पाहिजे. परंपरांमधील फरक समजून घेण्यासाठी संवाद, स्थानिक इतिहासाचे दस्तऐवजीकरण आणि परस्पर आदर यांना प्राधान्य देणे अधिक उपयुक्त ठरते.
## विदर्भातील इतर जिल्ह्यांतही परंपरेचा उल्लेख
गोंदियासह गडचिरोली, चंद्रपूर, नागपूर आणि भंडारा या जिल्ह्यांतील काही आदिवासी समुदायांमध्येही रावण पूजेची परंपरा असल्याची माहिती पुजारी गेंदलाल वरचो यांनी दिली आहे. त्यांच्या मते, ही पूजा समाजाच्या श्रद्धेचा भाग आहे. तथापि, या परंपरेचे नेमके स्वरूप, तिचा ऐतिहासिक प्रवास आणि प्रत्येक समुदायातील प्रथा यांचा स्वतंत्र अभ्यास आवश्यक आहे. सर्व आदिवासी समुदायांची श्रद्धा किंवा भूमिका एकसारखी आहे, असा निष्कर्ष काढणे योग्य ठरणार नाही.
स्थानिक परंपरांची नोंद ठेवताना मौखिक इतिहास, ज्येष्ठ नागरिकांचे अनुभव, धार्मिक विधी आणि उपलब्ध ऐतिहासिक संदर्भ यांचा अभ्यास महत्त्वाचा ठरतो. अशा अभ्यासामुळे परंपरेमागील सांस्कृतिक अर्थ समजण्यास मदत होऊ शकते आणि पुढील पिढ्यांसाठीही हा वारसा जतन करता येतो.
## सांस्कृतिक विविधतेतून संवादाचा मार्ग
रावण दहन आणि रावण पूजा या परस्परविरोधी वाटणाऱ्या प्रथा भारतीय समाजातील सांस्कृतिक विविधतेचे उदाहरण आहेत. दसऱ्याचा अर्थ अनेकांसाठी वाईटावर चांगल्याचा विजय असा असला, तरी स्थानिक समुदायांच्या श्रद्धा आणि परंपरांचा संदर्भही समजून घेणे गरजेचे आहे.
कल सावटोला येथील रावण पूजा केवळ एका गावातील धार्मिक कार्यक्रम म्हणून न पाहता विविध सांस्कृतिक दृष्टिकोन समजून घेण्याची संधी म्हणून पाहता येईल. परंपरांबाबत मतभेद असू शकतात; मात्र त्यांचे निराकरण अवमान किंवा संघर्षातून नव्हे, तर माहितीपूर्ण चर्चा आणि परस्पर आदरातून व्हायला हवे. विविधतेचा स्वीकार आणि शांततापूर्ण सहअस्तित्व हीच लोकशाही समाजाची खरी ताकद आहे.
Leave a Reply