स्थान: लोकहित newsroom
वार्ताहर: साहिल येरने
हिमालयातील हिमनद्या जागतिक तापमानवाढ आणि हवामान बदलामुळे अत्यंत वेगाने वितळत असून, उत्तराखंडमधील अलकनंदा खोऱ्यात मोठा जलसंकटाचा आणि महापुराचा धोका निर्माण झाला आहे. एका नव्या आंतरराष्ट्रीय वैज्ञानिक अभ्यासानुसार, गेल्या तीन दशकांत या खोऱ्यातील २४ मोठ्या हिमनदी सरोवरांच्या क्षेत्रफळात तब्बल ६७ टक्क्यांची प्रचंड वाढ झाली आहे. हिमनद्या वितळल्यामुळे केवळ पांढरा शुभ्र बर्फ नाहीसा होत नसून, त्यामागे अथांग पाण्याचे साठे म्हणजेच हिमनदी सरोवरे वेगाने तयार होत आहेत. ही सरोवरे डोंगरउतारावर वसलेली असल्याने आणि त्यांच्या नैसर्गिक भिंती माती-दगडांच्या असल्याने त्या फुटून सखल भागात विध्वंसक पूर येण्याचा म्हणजेच ग्लेशिअल लेक आउटबर्स्ट फ्लडचा मोठा धोका निर्माण झाला आहे. चेक प्रजासत्ताकमधील चार्ल्स युनिव्हर्सिटीच्या प्रमुख संशोधक डॉ. आयुषी पांडे आणि त्यांच्या चमूने केलेल्या या अभ्यासाचे निष्कर्ष ओपन जिओसायन्सेस या आंतरराष्ट्रीय शोधपत्रिकेत प्रसिद्ध झाले आहेत. या संशोधनासाठी शास्त्रज्ञांनी १९९४ ते २०२३ या तीस वर्षांच्या कालावधीतील अमेरिकेच्या लँडसॅट आणि युरोपीय अंतराळ संस्थेच्या सेंटिनेल-२ या उपग्रहांच्या उच्च क्षमतेच्या छायाचित्रांचे सखोल विश्लेषण केले आहे. या विश्लेषणातून गढवाल हिमालयातील अलकनंदा खोऱ्यातील जलस्थितीचे अत्यंत चिंताजनक आणि विदारक वास्तव समोर आले आहे. संशोधनातील अधिकृत आकडेवारीनुसार, १९९४ मध्ये ०.०१ चौरस किलोमीटरपेक्षा मोठे क्षेत्रफळ असलेल्या २४ हिमनदी सरोवरांचा एकूण विस्तार ०.९७ चौरस किलोमीटर इतका होता. २०२३ पर्यंत या सरोवरांचा आकार वाढून तो १.६२ चौरस किलोमीटरवर पोहोचला आहे. याचाच अर्थ या सरोवरांच्या क्षेत्रात सुमारे ६७ टक्के इतकी लक्षणीय वाढ झाली आहे. केवळ अस्तित्वात असलेल्या सरोवरांचा आकार वाढलेला नाही, तर गेल्या तीस वर्षांत या खोऱ्यात ५७ नवीन हिमनदी सरोवरांची निर्मिती झाली आहे. यामुळे अलकनंदा खोऱ्यातील एकूण सरोवरांची संख्या आता १३१ वर पोहोचली असून, नव्याने तयार झालेल्या ५७ सरोवरांपैकी १८ सरोवरे ०.०१ चौरस किलोमीटरपेक्षा मोठी आहेत. अभ्यासात विशिष्ट सरोवरांच्या वाढीवर विशेष प्रकाश टाकण्यात आला आहे. त्यामध्ये वसुंधरा सरोवर आणि बलबाला सरोवर या दोन सरोवरांचा विस्तार सर्वाधिक वेगाने होत असल्याचे दिसून आले आहे. वसुंधरा सरोवराच्या आकारमानात गेल्या तीन दशकांत तब्बल २६१ टक्क्यांची अवाढव्य वाढ झाली आहे. दुसरीकडे, लाखो भाविकांचे श्रद्धास्थान असलेल्या प्रसिद्ध बद्रीनाथ धामच्या वरील भागात स्थित असलेल्या बलबाला सरोवराच्या क्षेत्रफळात ११९ टक्क्यांची वाढ नोंदवण्यात आली आहे. अलकनंदा खोऱ्यातील एकूण सरोवरांपैकी २७ सरोवरे अतिशय वेगाने वाढत असून त्यांना अतिसंवेदनशील आणि धोकादायक श्रेणीत ठेवण्यात आले आहे. हिमनद्या वितळताना आपल्यासोबत मोठा गाळ, दगड आणि माती घेऊन येतात, ज्याला भूशास्त्रात मोरेन म्हटले जाते. जेव्हा हिमनदी मागे सरकते, तेव्हा हा माती-दगडांचा ढीग पाण्यासाठी नैसर्गिक बंधाऱ्याचे काम करतो. परंतु हे बंधारे काँक्रीटच्या धरणांप्रमाणे मजबूत नसतात. वाढत्या तापमानामुळे सरोवरात पाण्याचा दाब वाढल्यास, अचानक अतिवृष्टी झाल्यास, ढगफुटी झाल्यास किंवा वरून मोठा हिमकडा अथवा भूस्खलन सरोवरात कोसळल्यास हे कच्चे बंधारे क्षणात फुटतात. या प्रक्रियेतून कोट्यवधी लिटर पाणी आणि गाळ प्रचंड वेगाने खाली वाहून येतो. अशा प्रकारच्या आपत्तीला वैज्ञानिक भाषेत ग्लेशिअल लेक आउटबर्स्ट फ्लड म्हटले जाते. अलकनंदा खोऱ्यातील ही परिस्थिती केवळ स्थानिक पर्यावरणासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण उत्तराखंड आणि उत्तर भारतासाठी धोक्याची घंटा मानली जात आहे. अलकनंदा नदीच्या पात्रात आणि आसपास अनेक महत्त्वाची शहरे, गावे, धार्मिक तीर्थक्षेत्रे आणि राष्ट्रीय महामार्ग आहेत. बद्रीनाथ, जोशीमठ, चमोली, कर्णप्रयाग यांसारखी मानवी वस्ती असलेली ठिकाणे या नदीच्या मार्गावर येतात. जर या खोऱ्यातील एखाद्या मोठ्या सरोवराचा बंधारा फुटला, तर खाली वसलेल्या गावांचे आणि पायाभूत सुविधांचे अतोनात नुकसान होऊ शकते. या भागात अनेक मोठे जलविद्युत प्रकल्प आणि रस्ते बांधकामे सुरू आहेत, ज्यांना या वाढत्या सरोवरांमुळे थेट धोका निर्माण झाला आहे. उत्तराखंडने यापूर्वीही अशा जलप्रलयांचा भयानक अनुभव घेतला आहे. जून २०१३ मध्ये केदारनाथ खोऱ्यात चोराबाडी सरोवराच्या पाण्याच्या प्रवाहामुळे घडलेली महाविनाशकारी दुर्घटना आणि फेब्रुवारी २०२१ मध्ये चमोली जिल्ह्यातील ऋषीगंगा व धौलीगंगा खोऱ्यात हिमकडा कोसळून आलेला विध्वंसक पूर ही याचीच उदाहरणे आहेत. २०२१ च्या चमोली दुर्घटनेत दोन जलविद्युत प्रकल्पांचे कोट्यवधी रुपयांचे नुकसान झाले होते आणि अनेक नागरिकांना प्राण गमवावे लागले होते. चार्ल्स युनिव्हर्सिटीच्या या नव्या संशोधनाने दाखवून दिले आहे की अलकनंदा खोऱ्यात अशा आपत्तींची शक्यता दिवसेंदिवस अधिक बळावत चालली आहे. पर्यावरणतज्ज्ञांच्या मते, जागतिक तापमानवाढ रोखण्यासाठी आंतरराष्ट्रीय पातळीवर कार्बन उत्सर्जन कमी करण्याचे प्रयत्न सुरू असले तरी स्थानिक पातळीवर तातडीने सुरक्षा उपाययोजना राबवणे अत्यावश्यक आहे. हिमालयातील या वाढत्या सरोवरांवर उपग्रहांच्या माध्यमातून नियमित आणि चोवीस तास बारकाईने लक्ष ठेवणे गरजेचे आहे. ज्या सरोवरांमध्ये पाण्याचा साठा धोकादायक पातळीवर पोहोचला आहे, तेथून नियंत्रित पद्धतीने सायफन तंत्रज्ञानाचा किंवा कालव्यांचा वापर करून पाणी बाहेर काढण्याची व्यवस्था करायला हवी. तसेच नदीकाठच्या गावांमध्ये आधुनिक पूर्वसूचना यंत्रणा बसवणे आणि स्थानिक नागरिकांना आपत्ती व्यवस्थापनाचे प्रशिक्षण देणे काळाची गरज बनले आहे.
