स्थान: उत्तर प्रदेश
वार्ताहर: साहिल येरने
उत्तर प्रदेशातील बलरामपूर जिल्ह्यातून एक अत्यंत धक्कादायक आणि मन हेलावून टाकणारी घटना समोर आली आहे. शाळेच्या आवाराजवळून जाणाऱ्या विसर्जन मिरवणुकीतील डीजेच्या (DJ) कानठळ्या बसवणाऱ्या तीव्र आवाजामुळे आणि कंपनांमुळे एका सात वर्षीय चिमुकल्या विद्यार्थिनीचा वर्गातच मृत्यू झाल्याचा गंभीर प्रकार घडला आहे. या घटनेनंतर परिसरात तीव्र संताप व्यक्त केला जात असून, पोलीस प्रशासनाने तात्काळ कठोर पावले उचलली आहेत. बलरामपूरचे पोलीस अधीक्षक मार्तंड प्रकाश सिंह यांच्या निर्देशानुसार या प्रकरणात डीजे मालक आणि ऑपरेटरविरोधात सदोष मनुष्यवधाचा गुन्हा दाखल करून दोघांना अटक करण्यात आली आहे. याशिवाय कर्तव्यात कसूर केल्याचा ठपका ठेवत स्थानिक पोलीस अधिकाऱ्यावरही निलंबनाची कारवाई करण्यात आली आहे.
ही दुर्दैवी घटना बलरामपूर येथील कोतवाली नगर पोलीस ठाण्याच्या हद्दीत असलेल्या ‘डिवाइन पब्लिक स्कूल’मध्ये घडली. मृत विद्यार्थिनीचे नाव वैष्णवी तिवारी (वय ७ वर्षे) असून ती या शाळेत इयत्ता दुसरीच्या वर्गात शिकत होती. उपलब्ध माहितीनुसार, २१ सप्टेंबर रोजी सकाळी पावणेअकरा ते अकराच्या सुमारास शाळेच्या लगतच्या मुख्य रस्त्यावरून गणेश विसर्जन मिरवणूक जात होती. या मिरवणुकीत ‘बालाजी हाय-टेक डीजे’ नावाचा मोठा साऊंड सिस्टीम लावण्यात आला होता. मिरवणूक शाळेजवळ पोहोचताच डीजेचा आवाज अतिशय तीव्र करण्यात आला. या आवाजाची तीव्रता आणि बासची कंपने इतकी प्रचंड होती की संपूर्ण शाळेची इमारत आणि वर्गखोल्या हादरू लागल्या होत्या.
घटनेच्या वेळी वर्गात उपस्थित असलेल्या शिक्षिका इकरा खान यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, डीजेच्या कर्णकर्कश आवाजामुळे वर्गातील लहान विद्यार्थी प्रचंड घाबरले होते. प्रचंड कंपनांमुळे वैष्णवी तिवारी हिची प्रकृती अचानक खालावली आणि ती बाकावरून थेट जमिनीवर कोसळली. शिक्षकांनी तात्काळ धाव घेऊन तिला सावरण्याचा प्रयत्न केला, मात्र ती पूर्णपणे बेशुद्ध झाली होती. परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखून शाळा प्रशासनाने तातडीने वैष्णवीला जवळच्या जिल्हा मेमोरियल रुग्णालयात उपचारासाठी हलवले. मात्र, तेथील वैद्यकीय अधिकाऱ्यांनी तपासणीअंती तिला मृत घोषित केले. या घटनेची माहिती मिळताच चिमुकलीच्या कुटुंबीयांवर दुःखाचा डोंगर कोसळला असून संपूर्ण परिसरात हळहळ व्यक्त होत आहे.
शाळेचे व्यवस्थापक आशिष कुमार उपाध्याय यांनी या संपूर्ण घटनेप्रकरणी स्थानिक कोतवाली नगर पोलीस ठाण्यात अधिकृत तक्रार दाखल केली. या तक्रारीच्या आधारे पोलिसांनी तातडीने कारवाई करत डीजे मालक चंद्रप्रकाश वर्मा आणि डीजे ऑपरेटर रामपाल सैनी यांच्याविरोधात भारतीय न्याय संहितेच्या कलम १०५ (सदोष मनुष्यवध) आणि प्रशासकीय प्रतिबंधात्मक आदेशांचे उल्लंघन केल्याप्रकरणी गुन्हा नोंदवला. पोलिसांनी कारवाई करत दोन्ही आरोपींना बेड्या ठोकल्या असून, घटनेत वापरलेले डीजे वाहन आणि सर्व इलेक्ट्रॉनिक ध्वनीक्षेपक साहित्य जप्त केले आहे.
घटनेचे गांभीर्य लक्षात घेऊन पोलीस प्रशासनाने अंतर्गत स्तरावरही कठोर कारवाई सुरू केली आहे. अतिरिक्त पोलीस अधीक्षक विशाल पांडे यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, पोलीस अधीक्षक मार्तंड प्रकाश सिंह यांनी या प्रकरणाची सखोल दखल घेत कर्तव्यात हलगर्जीपणा दाखवल्याबद्दल मेवालाल पोलीस चौकीचे प्रभारी शैलेंद्र कुमार यादव यांना तात्काळ निलंबित केले आहे. यासोबतच कोतवाली नगरचे पोलीस निरीक्षक संतोष कुमार मिश्रा यांनाही कारणे दाखवा नोटीस बजावण्यात आली आहे. शांतता क्षेत्र किंवा शैक्षणिक संकुलांजवळ मोठ्या आवाजावर नियंत्रण ठेवण्यात पोलिसांकडून कुठे हलगर्जी झाली का, याचीही विभागीय पातळीवर चौकशी सुरू आहे.
प्रशासकीय पातळीवर या प्रकरणाच्या निष्पक्ष चौकशीसाठी जिल्हाधिकाऱ्यांनी (DM) मुख्य वैद्यकीय अधिकारी (CMO) यांच्या अध्यक्षतेखाली एका विशेष चौकशी समितीची स्थापना केली आहे. ही समिती डीजेचा आवाज, घटनास्थळाची परिस्थिती, प्रत्यक्षदर्शींचे जबाब आणि विद्यार्थ्यांच्या आरोग्याशी संबंधित पैलूंची सखोल तपासणी करून आपला अहवाल सादर करणार आहे. दरम्यान, या प्रकरणात वैद्यकीय कारणांबाबत अधिकृत पडताळणी प्रलंबित आहे. घटनेनंतर वैष्णवीचे कुटुंबीय तिचा मृतदेह अंत्यसंस्कारासाठी त्यांच्या मूळ गावी, सिद्धार्थनगर येथे घेऊन गेले होते. सुरुवातीला शवविच्छेदन (Post-Mortem) न झाल्याने मृत्यूचे थेट कारण डीजेच्या आवाजामुळे आलेला तीव्र धक्का होता की अन्य काही अंतर्गत वैद्यकीय स्थिती, याबाबत अद्याप अधिकृत वैद्यकीय निष्कर्ष समोर आलेला नाही. पोलीस सध्या शाळेतील सीसीटीव्ही फुटेज आणि प्रत्यक्षदर्शींच्या साक्षीच्या आधारे सखोल तपास करत आहेत.
या घटनेमुळे सण-उत्सवांच्या काळात वाजवल्या जाणाऱ्या बेसुमार आवाजाच्या डीजे यंत्रणांचा आणि ध्वनी प्रदूषणाचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. सर्वोच्च न्यायालय आणि प्रदूषण नियंत्रण मंडळाच्या नियमांनुसार शाळा, महाविद्यालये, रुग्णालये आणि न्यायालयांच्या १०० मीटरच्या परिघाला ‘शांतता क्षेत्र’ (Silent Zone) घोषित करण्यात आलेले आहे. अशा ठिकाणी ठरवून दिलेल्या आवाजाच्या मर्यादेपेक्षा जास्त आवाज करण्यास सक्त मनाई असते. तरीही अनेक मिरवणुकांमध्ये या नियमांचे सर्रास उल्लंघन केले जाते. बलरामपूरमधील या घटनेनंतर स्थानिक पालकांमध्ये तीव्र रोष असून, शैक्षणिक व संवेदनशील भागांतून जाणाऱ्या मिरवणुकांमध्ये डीजे वापरावर पूर्ण बंदी घालण्याची मागणी जोर धरू लागली आहे.
अवघ्या सात वर्षांच्या वैष्णवीच्या अकाली जाण्याने सर्वसामान्यांचे मन सुन्न झाले आहे. प्रशासनाने चौकशी समितीचा अहवाल आल्यानंतर दोषींवर अधिक कठोर कायदेशीर कारवाई करण्याचे आश्वासन दिले आहे. या प्रकरणाच्या निमित्ताने उत्सवाच्या नावाखाली होणाऱ्या घातक ध्वनी प्रदूषणाला आळा घालण्यासाठी कठोर नियमावली आणि त्यांची अंमलबजावणी किती आवश्यक आहे, हे पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे.
