२८ सप्टेंबरपासून ३ दिवसांचा देशव्यापी बँक संप; रविवारी बँका सुरू राहणार?

स्थान: लोकहित newsroom

वार्ताहर: साहिल येरने

देशभरातील सार्वजनिक क्षेत्रातील बँकांमध्ये काम करणाऱ्या कर्मचाऱ्यांनी येत्या २८ सप्टेंबरपासून तीन दिवसांच्या देशव्यापी संपाची घोषणा केली आहे. युनायटेड फोरम ऑफ बँक युनियन्स (UFBU) या बँक कर्मचारी आणि अधिकाऱ्यांच्या शिखर संघटनेने हा संपाचा निर्णय घेतला असून, २८ सप्टेंबर ते ३० सप्टेंबर या कालावधीत बँकांचे कामकाज ठप्प राहण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे. या संपापूर्वी २६ सप्टेंबर रोजी महिन्याचा चौथा शनिवार आणि २७ सप्टेंबर रोजी रविवार असल्याने लागोपाठ सुट्ट्यांचा काळ येत आहे. अशा स्थितीत सलग पाच दिवस बँकिंग सेवा पूर्णपणे बंद राहिल्यास सर्वसामान्य नागरिक, व्यापारी आणि उद्योग क्षेत्राला मोठा आर्थिक फटका बसू नये यासाठी केंद्र सरकारचे वित्त मंत्रालय आणि भारतीय रिझर्व्ह बँक यांनी २७ सप्टेंबर रोजी रविवारी बँका सुरू ठेवण्याचे निर्देश दिले आहेत. सरकारच्या या निर्णयामुळे आणि संघटनांच्या भूमिकेमुळे बँक ग्राहकांमध्ये प्रचंड संभ्रमाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. बँक कर्मचारी संघटनांनी पुकारलेल्या या तीन दिवसीय संपामागे प्रामुख्याने आठवड्यात पाच दिवस कामकाजाची (Five-Day Banking Week) दीर्घकाळापासून प्रलंबित असलेली मागणी हे मुख्य कारण आहे. याशिवाय पेन्शन सुधारणा, वेतनवाढ, रिक्त पदांची भरती आणि कर्मचाऱ्यांच्या सेवाशर्तींशी संबंधित अनेक प्रलंबित मागण्यांवर सरकारकडून ठोस निर्णय न झाल्यामुळे संघटनांनी संपाचे हत्यार उपसले आहे. युनायटेड फोरम ऑफ बँक युनियन्स अंतर्गत सार्वजनिक क्षेत्रातील सर्व प्रमुख बँकांमधील कर्मचारी आणि अधिकारी संघटना एकत्र आल्या आहेत. बँक कर्मचाऱ्यांच्या मते, इतर अनेक सरकारी आणि कॉर्पोरेट क्षेत्रांप्रमाणे बँकिंग क्षेत्रातही कामाचा ताण प्रचंड वाढला असून दर आठवड्याला दोन दिवसांची साप्ताहिक सुट्टी मिळणे ही काळाची गरज आहे. मात्र, या मागण्यांवर सरकार व बँक व्यवस्थापनाकडून सकारात्मक प्रतिसाद मिळत नसल्याने कर्मचाऱ्यांना संपावर जावे लागत असल्याचे सांगण्यात येत आहे. या आंदोलनाची तारीख अशा वेळी निश्चित करण्यात आली आहे, ज्या काळात आधीच शनिवार आणि रविवार अशा नियमित सुट्ट्या आहेत. २६ सप्टेंबर रोजी चौथा शनिवार असल्याने नियमानुसार सर्व बँका बंद राहतील आणि २७ सप्टेंबर रोजी रविवारची साप्ताहिक सुट्टी असेल. त्यानंतर लागलीच २८, २९ आणि ३० सप्टेंबर या तीन दिवसांचा देशव्यापी संप नियोजित आहे. अशा प्रकारे सलग पाच दिवस बँका बंद राहिल्यास देशभरातील रोख व्यवहार, धनादेश वटणावळ, सरकारी देयके आणि दैनंदिन व्यापारी व्यवहार पूर्णपणे कोलमडण्याची भीती व्यक्त करण्यात आली. ही संभाव्य अडचण लक्षात घेऊन केंद्रीय वित्त मंत्रालयाच्या वित्तीय सेवा विभागाने आणि आरबीआयने रविवारी म्हणजेच २७ सप्टेंबर रोजी सर्व सरकारी बँका आणि प्रादेशिक ग्रामीण बँका पूर्ण क्षमतेने उघड्या ठेवण्याचे आदेश जारी केले आहेत. सुट्टीच्या दिवशी कामकाज करून आगामी संपाच्या काळातील कामाचा भार हलका करण्याचा हा सरकारचा प्रयत्न आहे. दुसरीकडे, सरकारच्या या आदेशाला बँक कर्मचारी संघटनांनी कडाडून विरोध दर्शवला आहे. ऑल इंडिया बँक ऑफिसर्स कॉन्फेडरेशन तसेच इतर घटक संघटनांनी आपल्या सदस्यांना रविवारी कामावर न जाण्याचे आवाहन केले आहे. साप्ताहिक सुट्टीच्या दिवशी जबरदस्तीने काम करून घेणे अन्यायकारक असल्याचे संघटनांचे म्हणणे आहे. बँक कर्मचारी संघटनांच्या या आवाहनामुळे रविवारी खरोखर शाखा उघड्या राहतील का आणि कर्मचारी सेवेसाठी उपस्थित राहतील का, याबाबत प्रचंड अनिश्चितता तयार झाली आहे. प्रशासकीय स्तरावर शाखा सुरू करण्याचे आदेश असले तरी प्रत्यक्षात शाखांमधील बहुसंख्य कर्मचारी गैरहजर राहिल्यास बँकिंग कामकाज कसे चालणार, हा मोठा प्रश्न उपस्थित झाला आहे. या संपाचा मुख्य प्रभाव सरकारी क्षेत्रातील राष्ट्रीयीकृत बँका आणि प्रादेशिक ग्रामीण बँकांवर होणार आहे. स्टेट बँक ऑफ इंडिया, बँक ऑफ बडोदा, पंजाब नॅशनल बँक, कॅनरा बँक यांसारख्या प्रमुख सार्वजनिक बँकांमधील व्यवहार संपाच्या काळात विस्कळीत होण्याची दाट शक्यता आहे. खाजगी क्षेत्रातील प्रमुख बँका या संपाचा भाग नसल्याने त्यांच्या शाखा नियमित वेळापत्रकानुसार सुरू राहतील. मात्र, सार्वजनिक बँकांचे व्यवहार ठप्प झाल्यामुळे आंतरबँक देवाणघेवाण आणि क्लिअरिंग हाऊसमधील धनादेश वटणावळीच्या प्रक्रियेवर परिणाम होऊ शकतो, ज्याचा अप्रत्यक्ष फटका खाजगी बँकांच्या ग्राहकांनाही बसू शकतो. या संपूर्ण पार्श्वभूमीवर स्टेट बँक ऑफ इंडियासह इतर प्रमुख सरकारी बँकांनी आपल्या ग्राहकांना सावधगिरी बाळगण्याचे आवाहन केले आहे. संभाव्य गैरसोय टाळण्यासाठी ग्राहकांनी आपली तातडीची रोख रक्कम काढणे, जमा करणे, किंवा आवश्यक धनादेश जमा करण्याचे व्यवहार लवकरात लवकर पूर्ण करावेत, अशी सूचना बँकांनी दिली आहे. रविवारी शाखा उघड्या ठेवण्याचा पूर्ण प्रयत्न केला जाईल असे व्यवस्थापनाने सांगितले असले तरी कर्मचाऱ्यांच्या उपस्थितीवर कामकाजाची मर्यादा अवलंबून राहील. त्यामुळे ग्राहकांनी बँकेच्या प्रत्यक्ष शाखेत जाण्याऐवजी डिजिटल बँकिंग, इंटरनेट बँकिंग, मोबाईल बँकिंग आणि यूपीआय प्रणालीचा जास्तीत जास्त वापर करावा असा सल्ला देण्यात आला आहे. सलग पाच दिवसांच्या या संभाव्य बँकिंग अडथळ्यामुळे एटीएम सेवांवरही प्रचंड ताण येण्याची शक्यता वर्तवली जात आहे. बँक शाखा बंद असल्याने नागरिक रोख रकमेसाठी मोठ्या प्रमाणावर एटीएमवर अवलंबून राहतील. परंतु, बँकांमधून एटीएममध्ये रोकड भरण्याची व्यवस्था देखील प्रभावित होण्याची शक्यता असल्याने ग्रामीण व निमशहरी भागांत एटीएममध्ये पैशांचा तुटवडा जाणवू शकतो. यासाठी बँक प्रशासनाने एटीएममध्ये पुरेशी रोकड भरण्यासाठी बाह्य यंत्रणांना पूर्वसूचना दिली असली तरी ग्राहकांनी वेळेआधीच आवश्यक तितकी रोख रक्कम आपल्याकडे बाळगणे अधिक सुरक्षित ठरेल. थोडक्यात सांगायचे तर, २८ ते ३० सप्टेंबरचा बँक संप आणि २७ सप्टेंबर रोजी रविवारचे कामकाज यावरून सरकार आणि बँक संघटनांमध्ये सध्या जोरदार संघर्ष पाहायला मिळत आहे. बँक कर्मचाऱ्यांच्या पाच दिवसांच्या कामाच्या मागणीबाबत तोडगा काढण्यासाठी वरिष्ठ स्तरावर चर्चा सुरू असल्या तरी संप मागे घेण्याबाबत अद्याप अंतिम सहमती झालेली नाही. जर संप झालाच तर सर्वसामान्यांचे हाल होऊ नयेत म्हणून २७ सप्टेंबर रोजी बँका उघड्या ठेवण्याचा आदेश सरकारने दिला आहे, परंतु संघटनांच्या आवाहनामुळे कामावर कितपत कर्मचारी येतील याबद्दल संभ्रम कायम आहे. त्यामुळे सर्व बँक ग्राहकांनी आर्थिक व्यवहारांचे आधीच नियोजन करून ठेवावे आणि कोणत्याही तातडीच्या कामासाठी डिजिटल माध्यमांचा पर्याय निवडावा.