स्थान: Sambhaji Nagar
वार्ताहर: साहिल येरने
छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात पावसाळा संपल्यानंतर दुष्काळी परिस्थिती अधिक गंभीर बनली असून ग्रामीण भागातील पाणीटंचाई दिवसेंदिवस तीव्र होत आहे. जिल्हा परिषद पाणीपुरवठा विभागाच्या ताज्या अहवालानुसार, सप्टेंबरअखेर जिल्ह्यातील ७६ गावे आणि २३ वाड्यांमध्ये पिण्याच्या पाण्याची भीषण टंचाई निर्माण झाली आहे. या भागातील सुमारे १ लाख १४ हजार ४४४ नागरिकांची दैनंदिन तहान भागवण्यासाठी प्रशासनाने १२२ टँकर्स तैनात केले आहेत. ऐन पावसाळ्यानंतरच्या काळातच मोठ्या प्रमाणावर टँकरद्वारे पाणीपुरवठा करण्याची वेळ आल्याने आगामी हिवाळा आणि उन्हाळ्यात ही परिस्थिती अधिक बिकट होण्याची चिन्हे स्पष्टपणे दिसत आहेत.
ग्रामीण भागातून वाढत्या मागणीनुसार प्रशासनाने संबंधित गावे आणि वाड्यांसाठी दररोज टँकरच्या २३१ खेपा मंजूर केल्या आहेत. सद्यस्थितीत प्रत्यक्षात २१९ खेपा नियमितपणे केल्या जात आहेत. मंजूर फेऱ्यांच्या तुलनेत काही फेऱ्या कमी असल्या तरी टंचाईग्रस्त भागांपर्यंत पाणी पोहोचवण्यासाठी जिल्हा प्रशासन आणि पाणीपुरवठा यंत्रणा सातत्याने कार्यरत आहे. याशिवाय टँकर भरण्यासाठी आणि गावातील इतर पाणी योजना सुरळीत ठेवण्यासाठी प्रशासनाने ४१ खासगी विहिरींचे अधिग्रहण केले आहे. यापैकी ३७ विहिरींचा वापर केवळ टँकर भरण्यासाठी केला जात असून, उर्वरित ४ विहिरींचा वापर स्थानिक पाइपलाइन व नळ पाणीपुरवठा योजनांसाठी केला जात आहे.
यंदाच्या पावसाळ्यात छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यासह संपूर्ण मराठवाड्यात पावसाने मोठी ओढ दिली. पावसाळ्याच्या मुख्य महिन्यांमध्ये, विशेषतः ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यात समाधानकारक पाऊस न पडल्याने भूजल पातळीत मोठी घट झाली आहे. पारंपरिक जलस्रोत, विहिरी, बोअरवेल, तलाव आणि स्थानिक बंधाऱ्यांमधील पाणीसाठा वेगाने खालावला आहे. बहुतांश गावांमध्ये भूगर्भातील पाणीपातळी खोल गेल्यामुळे स्थानिक नळ पाणीपुरवठा योजना ठप्प पडल्या आहेत. पावसाळा संपताच गावपातळीवर पाण्याचे दुर्भिक्ष जाणवू लागल्याने ग्रामीण भागातील नागरिकांना पिण्याच्या पाण्यासाठी पायपीट करावी लागत आहे.
जिल्ह्यातील वैजापूर, गंगापूर, पैठण आणि छत्रपती संभाजीनगर ग्रामीण या तालुक्यांमध्ये पाणीटंचाईची तीव्रता सर्वात जास्त दिसून येत आहे. या तालुक्यांमधील अनेक दुर्गम गावांमध्ये आणि वाड्या-वस्त्यांवर पाण्याचे नैसर्गिक स्रोत पूर्णपणे कोरडे पडले आहेत. शेतीकामांसोबतच दैनंदिन घरगुती वापरासाठी आणि पिण्यासाठी पाण्याचा एक-एक थेंब मिळवणे कठीण झाले आहे. महिलांना पाण्यासाठी दूरवर जावे लागत असून टँकर येण्याच्या वेळेवर लक्ष ठेवून तासन् तास वाट पाहावी लागत आहे. अनेक ठिकाणी टँकर येताच पाणी भरण्यासाठी मोठी गर्दी होत असल्याचे चित्र ग्रामीण भागात पाहायला मिळत आहे.
पाणीटंचाईचा मोठा फटका केवळ मानवी वस्तीलाच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील पशुधनालाही बसत आहे. पावसाअभावी चाऱ्याची टंचाई निर्माण झाली असतानाच जनावरांना पिण्याचे पाणी कुठून उपलब्ध करायचे, असा गंभीर प्रश्न पशुपालकांसमोर उभा ठाकला आहे. खरीप हंगामातील पिके पावसाच्या अनियमितेमुळे आधीच धोक्यात आली असून आता रब्बी हंगामावरही पाणीटंचाईचे सावट दाटून आले आहे. शेतीसाठी पाणी शिल्लक नसल्याने अनेक शेतकऱ्यांनी रब्बीच्या पेरण्या थांबवल्या आहेत, ज्यामुळे ग्रामीण अर्थव्यवस्थेला मोठा धक्का बसण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे.
छत्रपती संभाजीनगरमधील ही परिस्थिती संपूर्ण मराठवाड्याच्या दुष्काळी चित्राचे प्रातिनिधिक रूप मानली जात आहे. जालना, बीड, धाराशिव आणि लातूर या लगतच्या जिल्ह्यांमध्येही पावसाची तूट मोठ्या प्रमाणात नोंदवली गेली असून अनेक तालुक्यांमध्ये टँकरची संख्या सातत्याने वाढत आहे. मराठवाड्यातील प्रमुख धरणांमधील उपयुक्त पाणीसाठा गेल्या वर्षीच्या तुलनेत अत्यंत कमी आहे. त्यामुळे येत्या काळात नागरी भागासह ग्रामीण भागात पाणी नियोजनाचे मोठे आव्हान उभे राहणार आहे. विभागीय आयुक्त कार्यालय आणि जिल्हा प्रशासन पाणी वाटपाचे काटेकोर नियोजन करत असले तरी उपलब्ध जलसाठा मर्यादित असल्याने चिंतेचे वातावरण कायम आहे.
वाढत्या पाणीटंचाईच्या पार्श्वभूमीवर प्रशासनाने टँकर वाटप प्रक्रियेत पारदर्शकता आणण्यासाठी आणि गैरप्रकार रोखण्यासाठी विशेष उपाययोजना हाती घेतल्या आहेत. टँकर्सना जीपीएस प्रणालीद्वारे जोडले जात असून मंजूर खेपा वेळेवर पोहोचत आहेत की नाही यावर लक्ष ठेवले जात आहे. ग्रामपंचायतींकडून येणाऱ्या नव्या प्रस्तावांची तातडीने पडताळणी करून गरज असेल तिथे त्वरित टँकर मंजूर करण्याचे निर्देश देण्यात आले आहेत. खासगी विहीर अधिग्रहणाची प्रक्रिया वेगाने राबवून टँकर भरण्यासाठी पाण्याचे स्रोत सुरक्षित ठेवण्यावर भर दिला जात आहे.
सप्टेंबर आणि ऑक्टोबर महिन्यातच टँकरची संख्या शंभराच्या वर गेल्यामुळे आगामी नोव्हेंबर, डिसेंबर आणि पुढील उन्हाळ्याच्या महिन्यांत पाणीटंचाई अधिक रौद्र रूप धारण करेल, अशी भीती व्यक्त केली जात आहे. जर भूजल पुनर्भरण, पाण्याचा काटकसरीने वापर आणि साठवणुकीचे योग्य नियोजन केले नाही, तर पाणीटंचाईचे संकट अधिक गहिरे होऊ शकते. त्यामुळे प्रशासनाने आतापासूनच दीर्घकालीन पाणी नियोजन, टँकरच्या फेऱ्यांचे नियमित संनियंत्रण आणि टंचाईग्रस्त भागांसाठी चारा-पाण्याची पर्यायी व्यवस्था युद्धपातळीवर सुरू ठेवणे अत्यंत गरजेचे बनले आहे.
Leave a Reply