स्थान: Delhi
वार्ताहर: साहिल येरने
दिल्लीतील महिला सुरक्षेचा मुद्दा जेव्हा जेव्हा राष्ट्रीय पातळीवर चर्चेत येतो, तेव्हा त्यामागे सहसा एखादी अत्यंत गंभीर किंवा भीषण गुन्हेगारी घटना कारणीभूत असते. अशा मोठ्या घटना घडल्यानंतर प्रशासकीय यंत्रणा, पोलीस यंत्रणा आणि समाज अचानक सक्रिय होतो. मात्र, अशा भीषण गुन्ह्यांची पाळेमुळे ज्या दैनंदिन गैरवर्तणुकीमध्ये, छेडछाडीत आणि दुर्लक्षित राहिलेल्या मानसिकतेत असतात, त्याकडे फार कमी लक्ष दिले जाते. देशाच्या राजधानीतील रस्त्यांवर, गजबजलेल्या बाजारपेठांमध्ये, बस थांब्यांवर आणि मेट्रो स्थानकांच्या परिसरात दररोज चालणाऱ्या महिलांना ज्या अस्वस्थ आणि असुरक्षित वातावरणाचा सामना करावा लागतो, ते या समस्येचे मूळ स्वरूप आहे. नुकत्याच समोर आलेल्या एका प्रत्यक्ष पाहणीत आणि ग्राउंड रिॲलिटी रिपोर्टमध्ये दिल्लीतील सार्वजनिक ठिकाणांवर महिलांच्या दैनंदिन सुरक्षिततेचे भीषण वास्तव उघड झाले आहे. महिलांवर होणारे गंभीर अत्याचार हे अचानक उद्भवत नाहीत, तर रस्त्यांवर होणारी छेडछाड, नको तितके वेळ रोखून पाहणे, वाहनातून सतत पाठलाग करणे आणि इच्छेविरुद्ध संवाद साधण्याचा प्रयत्न करणे यांसारख्या प्रकारांमधून गुन्हेगारांचे धैर्य वाढत जाते. राजधानीत पत्रकारांच्या चमूने विविध वर्दळीच्या ठिकाणी प्रत्यक्ष जाऊन केलेल्या पाहणीत असे दिसून आले की, महिलांसाठी असुरक्षितता ही केवळ निर्मनुष्य किंवा अंधाऱ्या रस्त्यांपुरती मर्यादित नसून भरदिवसा आणि गर्दीच्या ठिकाणीही ती तितकीच तीव्र आहे. दक्षिण दिल्लीतील मूलचंद रुग्णालय परिसर असो किंवा पश्चिम दिल्लीतील पटेल नगर, कीर्ती नगर, राजौरी गार्डन, जनकपुरी, टिळक नगर यांसारखे परिसर असोत, अनेक ठिकाणी महिलांना सातत्याने पाठलाग आणि संशयास्पद हालचालींचा सामना करावा लागत असल्याचे निदर्शनास आले आहे. या ग्राउंड रिॲलिटी तपासणीदरम्यान घडलेल्या काही घटना अत्यंत चिंताजनक बाबींवर प्रकाश टाकतात. उदाहरणार्थ, सायंकाळच्या सुमारास मूलचंद रुग्णालयासारख्या अत्यंत गजबजलेल्या परिसराजवळ उभ्या असलेल्या महिलेला पाहून एका चारचाकी वाहनचालकाने वारंवार गाडी थांबवून लिफ्ट देण्याचा आग्रह केला. महिलेने स्पष्टपणे नकार दिल्यानंतरही त्या चालकाने गाडी पुढे न नेता पुन्हा विचारणा केली आणि संवाद वाढवण्याचा प्रयत्न केला. अशा प्रकारच्या घटना दिल्लीतील महिलांसाठी नवीन राहिलेल्या नाहीत. ऑफिसमधून घरी परतणाऱ्या नोकरदार महिला असोत किंवा महाविद्यालयात जाणाऱ्या तरुणी असोत, त्यांना रस्त्यावरून चालताना अनेकदा अशा अवांछित आणि संशयास्पद संवादांचा सामना करावा लागतो. या संपूर्ण समस्येमधील सर्वात गंभीर बाब म्हणजे या रोजच्या त्रासाचे समाजात आणि महिलांच्या मानसिकतेत झालेले सामान्यीकरण होय. वारंवार घडणाऱ्या छेडछाडीच्या प्रकारांमुळे महिला अशा घटनांना आपल्या दैनंदिन जगण्याचा अपरिहार्य भाग मानू लागल्या आहेत. अनेकदा पोलीस ठाण्यात जाऊन रीतसर तक्रार नोंदवणे, चौकशीला सामोरे जाणे आणि त्यातून निर्माण होणारा मानसिक ताण टाळण्यासाठी बहुसंख्य महिला अशा घटनांकडे दुर्लक्ष करणे पसंत करतात. परिणामी, पोलिसांच्या अधिकृत नोंदींमध्ये अशा छेडछाडीच्या घटनांची नोंद अत्यंत कमी होते आणि कागदावर परिस्थिती सामान्य भासते. मात्र, प्रत्यक्ष रस्त्यावर चालताना निर्माण होणारी भीती आणि असुरक्षिततेची भावना महिलांच्या स्वातंत्र्यावर आणि आत्मविश्वासावर गंभीर मर्यादा आणते. या पाहणीची पार्श्वभूमी पाहिली तर सप्टेंबर महिन्याच्या उत्तरार्धात दिल्लीतील कालकाजी परिसरातील आस्था कुंज पार्कजवळ घडलेल्या एका गुन्हेगारी घटनेनंतर शहरात तीव्र पडसाद उमटले होते. विद्यार्थी संघटना आणि महिला हक्क कार्यकर्त्यांनी रस्त्यावर उतरून सुरक्षा व्यवस्थेतील त्रुटींवर कडाडून टीका केली होती. या वाढत्या जनआक्रोशामुळे आणि सुरक्षेच्या प्रश्नामुळे देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयानेही या प्रकरणाची गंभीर दखल घेत दिल्लीतील सर्व अंधारे रस्ते, बंद पथदिवे आणि महिला सुरक्षेशी संबंधित सुरक्षा यंत्रणांचे सर्वंकष ऑडिट करण्याचे निर्देश प्रशासनाला दिले होते. न्यायालयाच्या या भूमिकेनंतर प्रशासकीय पातळीवर कागदोपत्री अनेक दावे केले गेले, तरीही प्रत्यक्ष रस्त्यावर सामान्य महिलांची सुरक्षितता अजूनही मोठ्या आव्हानांनी घेरलेली आहे. राजधानीतील सार्वजनिक वाहतूक व्यवस्था आणि शेवटच्या टप्प्यातील कनेक्टिव्हिटी हे महिला सुरखेतील सर्वात कमकुवत दुवे मानले जातात. मेट्रो स्थानकातून बाहेर पडल्यानंतर घरापर्यंतचा प्रवास करताना पुरेशा प्रकाशाचा अभाव, अनियमित ई-रिक्षा व ऑटो सेवा आणि पोलिसांच्या गस्तीचा अभाव यामुळे महिलांना सतत तणावाखाली प्रवास करावा लागतो. केवळ सीसीटीव्ही कॅमेरे बसवणे किंवा आपत्कालीन मदत क्रमांक सुरू करणे एवढ्यापुरतीच सुरक्षितता मर्यादित राहू शकत नाही. जोपर्यंत सार्वजनिक ठिकाणी छेडछाड करणाऱ्या समाजकंटकांवर त्वरित आणि कठोर कारवाई होत नाही, तोपर्यंत महिलांच्या मनात विश्वासाचे वातावरण निर्माण होऊ शकत नाही. दिल्लीतील महिला सुरक्षेचा प्रश्न केवळ तांत्रिक उपाययोजनांचा नसून तो सामाजिक दृष्टिकोन आणि कायद्याच्या प्रभावी अंमलबजावणीचा आहे. जोपर्यंत रस्त्यांवरील सूक्ष्म छेडछाड, रोखून बघणे आणि पाठलाग करणे यांसारख्या गुन्ह्यांना अत्यंत गांभीर्याने घेतले जात नाही, तोपर्यंत महिलांवरील गंभीर गुन्ह्यांना आळा घालणे अशक्य ठरेल. प्रशासनाने गस्त वाढवणे, पोलीस कर्मचाऱ्यांचे संवेदनशीलता प्रशिक्षण घेणे आणि रस्त्यांवरील महिलांच्या सुरक्षिततेला सर्वोच्च प्राधान्य देणे काळाची गरज बनली आहे. महिलांना निर्भयपणे सार्वजनिक जागा वापरता आल्या, तरच खऱ्या अर्थाने राजधानी सुरक्षित झाली असे म्हणता येईल.
Leave a Reply