वार्ताहर: साहिल येरने
सध्या संपूर्ण जग एका अत्यंत नाजूक आणि आव्हानात्मक भू-राजकीय कालखंडातून जात असून विविध खंडांमधील पाच प्रमुख भागांमध्ये युद्ध किंवा युद्धासारखी गंभीर परिस्थिती निर्माण झाली आहे. या वाढत्या संघर्षांमुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर मोठा लष्करी तणाव निर्माण झाला असून त्याचा थेट फटका जागतिक अर्थव्यवस्था, जागतिक ऊर्जा पुरवठा साखळी आणि सामान्य जनतेच्या सुरक्षिततेला बसत आहे. वेगवेगळ्या प्रादेशिक, राजकीय आणि ऐतिहासिक कारणांमुळे भडकलेले हे संघर्ष आता केवळ संबंधित देशांपुरते मर्यादित राहिलेले नसून त्यांचे दूरगामी परिणाम जगभरात स्पष्टपणे जाणवू लागले आहेत. रशिया-युक्रेन संघर्ष, येमेनमधील हूती आणि सौदी अरेबियातील तणाव, इराण आणि अमेरिका यांच्यातील संघर्ष, कोरियन द्वीपकल्पासह पूर्व आशियातील सुरक्षा आव्हाने आणि पाकिस्तान-अफगाणिस्तान सीमेवरील वाद हे सध्या जगातील पाच प्रमुख तणावाचे केंद्रबिंदू ठरले आहेत. युरोपमधील रशिया आणि युक्रेन यांच्यातील प्रदीर्घ युद्ध हे सध्याच्या जागतिक अस्थिरतेचे सर्वात मोठे केंद्र मानले जात आहे. फेब्रुवारी २०२२ मध्ये सुरू झालेल्या या संघर्षाने आता अत्यंत भीषण वळण घेतले असून आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर करून मोठ्या प्रमाणावर ड्रोन आणि क्षेपणास्त्र हल्ले केले जात आहेत. या युद्धामुळे युरोपीय देशांच्या सुरक्षेवर प्रश्नचिन्ह उभे राहिले असून निर्वासितांचे संकट, अन्नधान्याचा तुटवडा आणि महागाई यांसारख्या गंभीर समस्या निर्माण झाल्या आहेत. युरोपातील या संघर्षामुळे जागतिक बाजारपेठेतील पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली असून पाश्चात्त्य देश आणि रशिया यांच्यातील संबंध कमालीचे ताणले गेले आहेत. पश्चिम आशियातील परिस्थितीही अत्यंत चिंतेची बनली असून येमेनमधील हूती बंडखोर आणि सौदी अरेबिया यांच्यातील संघर्ष सातत्याने डोकेदुखी ठरत आहे. हूती गटाकडून होणाऱ्या हल्ल्यांमुळे सौदी अरेबियाची तेल प्रतिष्ठाने आणि महत्त्वाच्या ऊर्जा पायाभूत सुविधा धोक्यात आल्या आहेत. याशिवाय लाल समुद्रातील व्यापारी जहाजांना लक्ष्य केले जात असल्याने आंतरराष्ट्रीय सागरी वाहतूक आणि व्यापाराला मोठा अडथळा निर्माण झाला आहे. जहाजांचे मार्ग बदलावे लागत असल्यामुळे आंतरराष्ट्रीय स्तरावर वाहतूक खर्च प्रचंड वाढला असून कच्च्या तेलाच्या किमतींमध्ये सातत्याने चढ-उतार पाहायला मिळत आहेत. याच भागात इराण आणि अमेरिका यांच्यातील दीर्घकालीन शत्रुत्व आणि लष्करी तणाव दिवसेंदिवस अधिक तीव्र होत चालला आहे. मध्य पूर्वेतील अमेरिकेचे लष्करी तळ आणि इराणची सामरिक भूमिका यामुळे राजनैतिक पातळीवर प्रचंड अस्वस्थता आहे. हा तणाव वाढल्यास संपूर्ण आखाती प्रदेशात मोठा संघर्ष पेटण्याची भीती व्यक्त केली जात आहे. जर या भागात थेट लष्करी संघर्ष सुरू झाला, तर त्याचा सर्वात मोठा फटका जागतिक तेल पुरवठ्याला बसेल, ज्यामुळे जागतिक बाजारात इंधनाचे दर गगनाला भिडू शकतात. पूर्व आशियात कोरियन द्वीपकल्पावर निर्माण झालेली परिस्थितीही अत्यंत स्फोटक मानली जात आहे. उत्तर कोरियाच्या सातत्याने सुरू असलेल्या क्षेपणास्त्र चाचण्या आणि आक्रमक भूमिकेमुळे जपान आणि दक्षिण कोरिया यांच्या राष्ट्रीय सुरक्षेसमोर गंभीर आव्हाने उभी राहिली आहेत. या भागात सातत्याने होणारे लष्करी सराव आणि अण्वस्त्रांची स्पर्धा यामुळे संपूर्ण इंडो-पॅसिफिक प्रदेशात अस्थिरतेचे वातावरण पसरले आहे. पूर्व आशियातील कोणत्याही मोठ्या संघर्षामुळे तंत्रज्ञान, सेमीकंडक्टर उत्पादन आणि इलेक्ट्रॉनिक्स व्यापार यांवर प्रचंड वाईट परिणाम होण्याची शक्यता तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे. दुसरीकडे दक्षिण आशियात पाकिस्तान आणि अफगाणिस्तान यांच्यातील सीमा विवाद आणि तणाव वाढला आहे. ड्युरंड रेषेवरून दोन्ही देशांमध्ये अनेक दशकांपासून सुरू असलेला वाद आता उघड चकमकींमध्ये रूपांतरित झाला आहे. पक्तिका आणि कुनार यांसारख्या सीमावर्ती प्रांतांमध्ये लष्करी कारवाया, हवाई हल्ले आणि परस्पर गोळीबाराच्या घटना वारंवार घडत आहेत. सीमेवरील या अस्थिरतेमुळे प्रादेशिक सुरक्षेला धोका निर्माण झाला असून दहशतवाद आणि निर्वासितांचा प्रश्न अधिक गंभीर बनला आहे. या सर्व पाचही संघर्ष क्षेत्रांची मूळ कारणे स्थानिक आणि प्रादेशिक असली, तरी त्यांचा एकत्रित जागतिक परिणाम अत्यंत व्यापक आणि चिंताजनक आहे. ऊर्जा संकटापासून ते महागाईपर्यंत आणि सागरी सुरक्षेपासून ते आंतरराष्ट्रीय व्यापारापर्यंत सर्वच क्षेत्रांना या युद्धांची झळ बसत आहे. संयुक्त राष्ट्र आणि आंतरराष्ट्रीय संस्थांच्या माध्यमातून हे वाद शांततेच्या मार्गाने सोडवण्याचे प्रयत्न सुरू असले, तरी जमिनीवरील वस्तुस्थिती अजूनही तणावपूर्णच आहे. जर हे संघर्ष वेळेत नियंत्रणात आले नाहीत, तर जगाला आणखी मोठ्या आर्थिक मंदीचा आणि मानवी संकटाचा सामना करावा लागू शकतो.
