स्थान: India China
वार्ताहर: साहिल येरने
आधुनिक डिजिटल आणि इलेक्ट्रॉनिक युद्धाच्या काळात परदेशी सायबर हल्ल्यांचे वाढते धोके आणि संभाव्य हेरगिरीच्या आव्हानांना रोखण्यासाठी भारतीय लष्कराने एक अत्यंत महत्त्वाचे आणि धोरणात्मक पाऊल उचलले आहे. प्रत्यक्ष सीमेवर आणि संवेदनशील मोहिमांमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या लष्करी ड्रोन्स, देखरेख प्रणाली आणि इतर इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांमधील सायबर त्रुटी शोधून काढण्यासाठी लष्कर देशभरात सहा अत्याधुनिक ‘आश्वस्त’ (AASHVAST) प्रयोगशाळा उभारण्याची योजना राबवत आहे. या प्रकल्पांतर्गत पहिली विशेष प्रयोगशाळा दिल्ली कँटोन्मेंटमधील डिरेक्टोरेट जनरल ऑफ इलेक्ट्रॉनिक्स अँड मेकॅनिकल इंजिनिअर्स (DG EME) येथे यशस्वीरीत्या कार्यान्वित करण्यात आली असून, उर्वरित पाच प्रयोगशाळा लवकरच विविध महत्त्वाच्या लष्करी कमांड्समध्ये सुरू केल्या जाणार आहेत. ‘आश्वस्त’ म्हणजेच ‘असेसमेंट अँड ॲनालिसिस ऑफ इलेक्ट्रॉनिक सिस्टीम्स हार्डवेअर फॉर व्हल्नेरेबिलिटीज अँड सिक्युरिटी थ्रेट्स’ (AASHVAST). या विशेष लॅबची मुख्य जबाबदारी लष्करी कारवाईत वापरल्या जाणाऱ्या उपकरणांमधील डिजिटल आणि तांत्रिक असुरक्षिततेचा सखोल शोध घेणे ही आहे. सध्याच्या काळात लष्कराकडून प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषा (LAC) आणि नियंत्रण रेषेवर (LoC) ड्रोन्स, अनमॅन्ड एरियल व्हेईकल्स (UAVs), अत्याधुनिक सीसीटीव्ही कॅमेरे, रडार संलग्न उपकरणे आणि विविध संपर्क यंत्रणांचा मोठ्या प्रमाणावर वापर केला जातो. मात्र, या उपकरणांमध्ये अनेकदा परदेशी आणि विशेषतः चिनी बनावटीचे लहान इलेक्ट्रॉनिक सुटे भाग, मायक्रोचिप्स किंवा सेन्सर्स समाविष्ट असतात. अशा घटकांमध्ये छुपे धोकादायक कोड, मालवेअर किंवा बॅकडोअर्स असण्याची दाट शक्यता असते. हे छुपे मार्ग युद्ध किंवा आणीबाणीच्या परिस्थितीत सक्रिय होऊन संवेदनशील माहिती शत्रू देशापर्यंत पोहोचवू शकतात किंवा थेट यंत्रणेचे नियंत्रण हायजॅक करू शकतात. आश्वस्त प्रयोगशाळेचे संपूर्ण कामकाज पूर्णपणे सुरक्षित अशा ‘एअर-गॅप्ड’ म्हणजेच इंटरनेट आणि बाह्य नेटवर्कपासून पूर्णपणे विलग असलेल्या वातावरणात चालवले जाते. या प्रयोगशाळांमध्ये लष्करी उपकरणांची केवळ बाह्य किंवा भौतिक तपासणी केली जात नाही, तर त्यांच्या फर्मवेअर आणि हार्डवेअर स्तरावर जाऊन सायबर फॉरेन्सिक विश्लेषण केले जाते. उपकरणांच्या मायक्रो-कंट्रोलर्समध्ये एम्बेड केलेले पासवर्ड्स, अनधिकृत छुपे ॲक्सेस मेकॅनिझम, अज्ञात सर्व्हरशी परस्पर संपर्क साधणारे संशयास्पद कोड्स आणि फर्मवेअरमधील त्रुटी अशा सुमारे १४ वेगवेगळ्या प्रकारच्या सुरक्षा दोषांचे विश्लेषण करण्याची क्षमता या लॅबमध्ये विकसित करण्यात आली आहे. गेल्या काही वर्षांतील जागतिक संघर्षांवर नजर टाकल्यास रशिया-युक्रेन युद्धाने हे स्पष्ट केले आहे की आधुनिक युद्धात ड्रोन्स केवळ पाहणीसाठी नव्हे, तर थेट रणनीतिक हल्ल्यांसाठीही निर्णायक ठरत आहेत. मात्र, तंत्रज्ञानावरील अवलंबित्व जसजसे वाढते, तसतसा सायबर युद्धाचा आणि इलेक्ट्रॉनिक हस्तक्षेपाचा धोकाही अनेक पटीने वाढतो. अनेक व्यावसायिक स्तरावर उपलब्ध असलेल्या उपकरणांमध्ये उत्पादन टप्प्यातच स्पायवेअर किंवा छुपे ॲक्सेस पॉईंट्स टाकले जाण्याची शक्यता नाकारता येत नाही. जर लष्कराने वापरलेले ड्रोन प्रत्यक्ष कारवाईदरम्यान शत्रूकडून रिमोट पद्धतीने जाम किंवा नियंत्रित केले गेले, तर संपूर्ण मोहिमेची गुप्तता आणि जवानांचे प्राण धोक्यात येऊ शकतात. म्हणूनच अशा सर्व उपकरणांना प्रत्यक्ष मोहिमेत तैनात करण्यापूर्वी त्यांची कठोर सायबर पडताळणी करणे अनिवार्य झाले होते. भारतीय लष्कराच्या डीजी ईएमईच्या तांत्रिक मार्गदर्शनाखाली ही स्वदेशी यंत्रणा ‘क्विकपे प्रायव्हेट लिमिटेड’ या भारतीय तंत्रज्ञान कंपनीच्या सहकार्याने विकसित करण्यात आली आहे. देशांतर्गत संरक्षण क्षेत्रातील स्वावलंबनाला चालना देण्याच्या दृष्टीने हा एक मैलाचा दगड मानला जात आहे. या प्रयोगशाळांमध्ये तैनात असलेले लष्करी सायबर तज्ज्ञ आणि अभियंते प्रत्येक नवीन उपकरणाच्या हार्डवेअरचे रिव्हर्स इंजिनिअरिंग करून त्यातील प्रत्येक चिप आणि सर्किटची सुरक्षा तपासतील. यामुळे कोणत्याही परदेशी हार्डवेअर ट्रोजनचा सुगावा वेळेतच लावता येईल. यापूर्वी लष्करी उपकरणांची तपासणी मुख्यत्वे त्यांची उड्डाण क्षमता, बॅटरी कार्यक्षमता आणि भौतिक मजबुती या निकषांवर मर्यादित होती. हार्डवेअरच्या आत दडलेल्या कोड्सची आणि फर्मवेअर स्तरावरील सुरक्षेची तपासणी करण्यासाठी अशी स्वतंत्र आणि व्यापक प्रणाली उपलब्ध नव्हती. सायबर सुरक्षेतील वाढत्या गुंतागुंतीमुळे लष्कराने आपल्या कार्यपद्धतीत हा महत्त्वपूर्ण बदल केला आहे. आश्वस्त प्रयोगशाळांमुळे आता हार्डवेअर पुरवठा साखळीतील संभाव्य धोके उपकरणांच्या प्रत्यक्ष तैनातीपूर्वीच नष्ट करता येतील. दिल्लीतील प्रयोगशाळेच्या यशानंतर आता देशातील इतर पाच प्रमुख लष्करी केंद्रांमध्ये उर्वरित प्रयोगशाळांची उभारणी वेगाने सुरू आहे. या प्रादेशिक प्रयोगशाळांमुळे प्रत्यक्ष सीमाभागात तैनात असलेल्या तुकड्यांना त्यांच्या उपकरणांची जागेवरच आणि जलद गतीने सायबर तपासणी करून घेणे सोपे होणार आहे. मोहिमेदरम्यान अचानक उद्भवणाऱ्या तांत्रिक अडचणी आणि संशयास्पद सिग्नलचे तत्काळ विश्लेषण करण्यासाठी ही केंद्रे लष्करासाठी एक भक्कम सुरक्षा कवच ठरतील. भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेच्या दृष्टीने डेटा सार्वभौमत्व आणि सायबर प्रतिकारक्षमता टिकवून ठेवण्यासाठी आश्वस्त प्रयोगशाळांचा हा उपक्रम अत्यंत दूरगामी ठरणार आहे.
