स्थान: रेल्वे इंडिया
वार्ताहर: साहिल येरने
भारतीय रेल्वेने प्रवास करताना "जरा बाजूला सरका", "दिवसा मिडल बर्थ बंद करा", किंवा "मला आता झोपायचे आहे" अशा प्रकारच्या कुरबुरी अथवा खटके उडाल्याचे दृश्य बहुतांश प्रवाशांनी कधी ना कधी नक्कीच अनुभवले असेल. भारतीय रेल्वे हे देशातील कोट्यवधी लोकांच्या प्रवासाचे प्रमुख साधन आहे. मात्र, स्लीपर किंवा वातानुकूलित थ्री-टायर (AC 3-Tier) डब्यांमध्ये लांब पल्ल्याच्या प्रवासादरम्यान मिडल आणि लोअर बर्थच्या वापरावर शिष्टाचार आणि नियमांचा अभाव असल्याने प्रवाशांमध्ये अनेकदा वादावादी होते. काही प्रवासी दिवसाच्या वेळीही मिडल बर्थ उघडून झोपण्याचा हट्ट धरतात, तर काही लोअर बर्थचे प्रवासी इतरांना बसू देण्यास नकार देतात. अशा सर्व प्रकारच्या वादांवर पडदा टाकण्यासाठी भारतीय रेल्वे बोर्डाने अतिशय स्पष्ट आणि मार्गदर्शक नियम आखून दिलेले आहेत. हे नियम प्रत्येक प्रवाशाला माहिती असणे अत्यंत गरजेचे आहे, जेणेकरून प्रवासादरम्यान नाहक वाद टाळता येतील.
भारतीय रेल्वेच्या अधिकृत नियमावलीनुसार, आरक्षित स्लीपर आणि थ्री-टायर एसी डब्यांमध्ये प्रवाशांसाठी झोपण्याची अधिकृत वेळ रात्री १०:०० ते सकाळी ०६:०० अशी निश्चित करण्यात आली आहे. याचा थेट अर्थ असा होतो की, रात्री दहा वाजण्यापूर्वी किंवा सकाळी सहा वाजल्यानंतर कोणत्याही प्रवाशाला दुसऱ्या प्रवाशांच्या हक्कांवर गदा आणून झोपण्याचा किंवा सीट अडवून ठेवण्याचा कायदेशीर हक्क नसतो. रात्रीच्या या आठ तासांच्या कालावधीत मिडल बर्थचा प्रवासी आपली सीट उघडून आरामात झोपू शकतो आणि या वेळेत लोअर अथवा अपर बर्थचा प्रवासी त्यावर आक्षेप घेऊ शकत नाही. मात्र, वेळेचे हे बंधन अत्यंत कडक असून त्याचे पालन करणे सर्व प्रवाशांवर बंधनकारक आहे.
मिडल बर्थबाबत प्रवाशांमध्ये सर्वाधिक गोंधळ आणि मतभेद पाहायला मिळतात. अनेकदा मिडल बर्थचे आरक्षण असलेला प्रवासी दुपारच्या वेळीच सीट उघडून झोपण्याचा प्रयत्न करतो, ज्यामुळे लोअर बर्थवर बसलेल्या प्रवाशांना नीट बसता येत नाही आणि त्यांची अडचण होते. रेल्वेच्या नियमानुसार, सकाळी ०६:०० ते रात्री १०:०० या संपूर्ण कालावधीत मिडल बर्थ दुमडलेली (fold) ठेवणे अनिवार्य आहे. दिवसाच्या वेळी मिडल बर्थ उघडी ठेवण्यास सक्त मनाई आहे. जर एखाद्या प्रवाशाने दिवसा मिडल बर्थ उघडून बसण्याचा किंवा झोपण्याचा हट्ट केला, तर सहप्रवासी त्याला नियमांची आठवण करून देऊन बर्थ बंद करण्यास सांगू शकतात. दिवसाच्या वेळेत मिडल बर्थ खाली ठेवून सर्वांना बसण्यासाठी मोकळी जागा करून देणे हा रेल्वे प्रशासनाचा स्पष्ट नियम आहे.
त्याचप्रमाणे, लोअर बर्थबाबतही काही महत्त्वाचे नियम आणि सहप्रवाशांचे अधिकार निश्चित करण्यात आले आहेत. अनेकदा लोअर बर्थचे तिकीट मिळालेले प्रवासी असा समज करून घेतात की संपूर्ण २४ तास त्या बर्थवर केवळ त्यांचाच पूर्ण अधिकार आहे. परंतु रेल्वेच्या नियमांनुसार, दिवसाच्या वेळेत म्हणजे सकाळी ०६:०० ते रात्री १०:०० या दरम्यान लोअर बर्थ ही केवळ त्या एका प्रवाशाची नसून, ती मिडल आणि अपर बर्थच्या प्रवाशांसाठी सामायिक बसण्याची जागा (sitting area) असते. त्यामुळे लोअर बर्थवरील प्रवासी इतर प्रवाशांना दिवसा बसण्यास मज्जाव करू शकत नाही. तसेच, लोअर बर्थचा प्रवासी रात्री दहा वाजण्यापूर्वी इतरांना उठवून स्वतः झोपण्याचा दावा करू शकत नाही. सर्व प्रवाशांनी परस्पर समंजसपणा दाखवून दिवसा लोअर बर्थवर बसणे अपेक्षित आहे.
या नियमांच्या पार्श्वभूमीचा विचार केल्यास, रेल्वे बोर्डाने २०१७ मध्ये कमर्शियल सर्क्युलर क्रमांक ६० (Commercial Circular No. 60 of 2017) जारी करून झोपण्याच्या वेळेत महत्त्वपूर्ण सुधारणा केली होती. यापूर्वी रेल्वेत झोपण्याची अधिकृत वेळ रात्री ९:०० ते सकाळी ६:०० अशी होती. मात्र, रात्री नऊ वाजताच मिडल बर्थ उघडल्यामुळे जेवण करणाऱ्या किंवा गप्पा मारणाऱ्या सहप्रवाशांची गैरसोय होत असल्याच्या अनेक तक्रारी रेल्वे प्रशासनाकडे येत होत्या. या तक्रारींची दखल घेऊन रेल्वे बोर्डाने झोपण्याची वेळ एक तासाने कमी करून रात्री १०:०० ते सकाळी ०६:०० अशी केली. या बदलामुळे रात्रीच्या जेवणासाठी प्रवाशांना पुरेसा वेळ मिळाला आणि प्रवाशांमधील अनावश्यक वाद कमी होण्यास मोठी मदत झाली.
जरी रेल्वेचे नियम स्पष्ट असले, तरी काही विशेष आणि संवेदनशील परिस्थितींमध्ये रेल्वे प्रशासनाने मानवतावादी दृष्टिकोनातून अपवाद मान्य केले आहेत. जर प्रवासात एखादी गरोदर महिला, दिव्यांग प्रवासी, ज्येष्ठ नागरिक किंवा आजारी व्यक्ती प्रवास करत असेल, तर त्यांना दिवसाच्या वेळीही विश्रांतीची किंवा झोपण्याची गरज भासू शकते. अशा परिस्थितीत इतर प्रवाशांनी नियमांवर अडून न राहता सहकार्याची भावना दाखवणे अपेक्षित आहे. आजारी किंवा गरजू प्रवाशांना दिवसा मिडल बर्थ उघडून देणे किंवा लोअर बर्थवर झोपू देणे हे प्रवाशांच्या परस्पर सामंजस्यावर आणि नैतिकतेवर अवलंबून असते. अशा वेळी अनावश्यक वाद न घालता माणुसकीच्या नात्याने सहकार्य करण्याचे आवाहन रेल्वे नेहमीच करते.
प्रवासादरम्यान नियमांचे उल्लंघन झाल्यास किंवा सहप्रवाशांमध्ये वाद विकोपाला गेल्यास त्यावर तोडगा काढण्यासाठी तिकीट तपासनीस (TTE) आणि रेल्वे सुरक्षा दल (RPF) यांना विशेष अधिकार दिलेले आहेत. जर एखादा प्रवासी समजावून सांगूनही ऐकत नसेल आणि दिवसा मिडल बर्थ बंद करण्यास नकार देत असेल, तर बाधित प्रवासी तातडीने टीटीईकडे तक्रार करू शकतात. टीटीई अधिकृत नियमांची अंमलबजावणी करून वाद सोडवण्यास बांधील असतात. याशिवाय प्रवासी रेल्वेच्या अधिकृत ‘रेल मदत’ (RailMadad) ॲपद्वारे किंवा १३९ या २४ तास कार्यरत असलेल्या हेल्पलाईन क्रमांकावर संपर्क साधून आपली तक्रार नोंदवू शकतात. अशा तक्रारींवर रेल्वे प्रशासनाकडून तत्काळ कारवाई केली जाते.
रेल्वेचा प्रवास हा केवळ एका ठिकाणाहून दुसऱ्या ठिकाणी जाण्याचे साधन नसून तो एक सामाजिक अनुभव असतो. डब्यातील सर्व प्रवाशांनी रेल्वेने आखून दिलेल्या अधिकृत नियमांचे पालन केले, तर प्रवास सुखकर आणि आनंददायी होऊ शकतो. रात्री दहा ते सकाळी सहा या वेळेचे भान ठेवणे, सहप्रवाशांच्या सोयीचा विचार करणे आणि गरजूंना मदत करणे ही प्रत्येक सुजाण प्रवाशाची जबाबदारी आहे. प्रवासाला निघण्यापूर्वी या साध्या नियमांची माहिती असल्यास सीटवरून होणारे वाद टाळता येतात आणि सर्वांचाच रेल्वे प्रवास शांततेत पूर्ण होऊ शकतो.
