स्थान: Ladakh
वार्ताहर: साहिल येरने
पूर्व लडाखमधील दुर्गम आणि अत्यंत उंचावरील बर्फाळ प्रदेशात भारतीय लष्कर आणि भारत-तिब्बत सीमा पोलीस अर्थात आयटीबीपीच्या जवानांनी संयुक्तपणे ‘अग्नेयास्त्र-४’ हा महत्त्वाचा लष्करी सराव यशस्वीरीत्या पार पाडला. अति-उंचीवरील आव्हानात्मक परिस्थितीत प्रत्यक्ष युद्धसदृश आव्हानांचा सामना करण्यासाठी दोन्ही दलांनी आपली एकात्मिक मारक क्षमता आणि रणनीतिक समन्वय सिद्ध केला. प्रत्यक्ष नियंत्रण रेषेवर सुरक्षेची जबाबदारी सांभाळणाऱ्या लष्कराच्या ‘फायर अँड फ्युरी कॉर्प्स’च्या तोफखाना तुकड्या आणि सीमा सुरक्षा दलाच्या जवानांनी एकत्र येत हा व्यापक सराव केला. दोन्ही सुरक्षा यंत्रणांमधील परस्पर सहकार्य, जलद हालचाली आणि संयुक्त रणनीतीची परिणामकारकता तपासणे हा या सरावाचा मुख्य हेतू होता.
लडाखच्या रणनीतिकदृष्ट्या संवेदनशील भागात आयोजित करण्यात आलेल्या ‘अग्नेयास्त्र-४’ सरावात भारतीय लष्कराच्या तोफखाना रेजिमेंटने थेट गोळीबार आणि अचूक मारक क्षमतेचे प्रात्यक्षिक सादर केले. पर्वतीय भागात तोफांची तैनाती, अचूक निशाणा साधण्याची गती आणि तात्काळ प्रत्युत्तर देण्याची यंत्रणा यांचा सखोल सराव यावेळी करण्यात आला. लष्कराच्या इन्फंट्री अर्थात पायदळ तुकड्यांसोबतच आयटीबीपीच्या पथकांनीही विविध हालचालींमध्ये प्रत्यक्ष भाग घेतला. अतिशय थंड हवामानात आणि विरळ ऑक्सिजनच्या वातावरणात शस्त्रास्त्रांची कार्यक्षमता तसेच जवानांची शारीरिक सज्जता तपासण्यासाठी अशा स्वरूपाचे सराव नियमितपणे केले जातात.
समुद्रसपाटीपासून १४ हजार फुटांपेक्षा जास्त उंचीवर असलेल्या पूर्व लडाखच्या भागात सामान्य लष्करी हालचाली करणेही मोठे आव्हान असते. अशा भौगोलिक रचनेत तापमान अनेकदा उणे अंशांच्या खाली जाते, ज्यामुळे तोफा, स्वयंचलित शस्त्रे आणि दळणवळण उपकरणांच्या कार्यक्षमतेवर विपरीत परिणाम होण्याची शक्यता असते. या सरावादरम्यान दोन्ही दलांनी आधुनिक संपर्क यंत्रणा आणि प्रगत देखरेख उपकरणांच्या मदतीने लक्ष्य निश्चित करून समन्वयाने कारवाई करण्याचे तंत्र विकसित केले. एकात्मिक मारक क्षमतेच्या माध्यमातून तोफखान्याच्या तोफांनी पर्वतरांगांमधील लक्ष्यांवर अचूक मारा करत आपली तयारी सिद्ध केली.
भारत-तिब्बत सीमा पोलीस हे दल भारत आणि चीन सीमेवर अग्रभागी तैनात असणारे प्राथमिक सुरक्षा दल आहे, तर भारतीय सैन्य बाह्य आक्रमणांपासून देशाचे रक्षण करण्याची मुख्य धुरा सांभाळते. प्रत्यक्ष युद्ध किंवा आणीबाणीच्या परिस्थितीत या दोन्ही दलांमध्ये अखंड संवाद आणि रणनीतिक सामंजस्य असणे अत्यंत अत्यावश्यक ठरते. ‘अग्नेयास्त्र-४’ सरावाच्या माध्यमातून दोन्ही दलांमधील आंतर-कार्यक्षमता वाढवण्यासाठी विशेष भर देण्यात आला. सीमावर्ती चौक्यांचे रक्षण करताना उद्भवणाऱ्या कोणत्याही संभाव्य धोक्याचा संयुक्तपणे मुकाबला करण्यासाठी या सरावामुळे सुरक्षा दलांच्या कार्यपद्धतीत सुसूत्रता आली आहे.
भारतीय लष्कराकडून पूर्व लडाख भागात ‘अग्नेयास्त्र’ मालिकेतील सरावांचे सातत्याने आयोजन केले जाते. यापूर्वी पार पडलेल्या ‘अग्नेयास्त्र’च्या विविध टप्प्यांमध्ये नवीन शस्त्रास्त्रांची चाचणी आणि पर्वतीय युद्धाभ्यासावर भर देण्यात आला होता. ताज्या ‘अग्नेयास्त्र-४’ सरावात दोन्ही दलांमधील परस्पर समन्वयावर अधिक लक्ष केंद्रित करण्यात आले होते. रणभूमीवरील संयुक्त व्यूहरचना, रसद पुरवठा व्यवस्थापन, तात्काळ वैद्यकीय मदत आणि आकस्मिक परिस्थितीतील बचाव कार्य या सर्व घटकांचा समावेश या व्यापक कवायतींमध्ये करण्यात आला होता.
संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, लडाखमधील सीमावर्ती भागातील सुरक्षा परिस्थितीच्या दृष्टीने अशा प्रकारचे संयुक्त सराव अत्यंत निर्णायक असतात. कोणत्याही आणीबाणीच्या प्रसंगी विविध सुरक्षा यंत्रणा स्वतंत्रपणे काम न करता एकात्मिक पद्धतीने कशी कारवाई करू शकतात, याचे प्रात्यक्षिक या सरावातून पाहायला मिळाले. भारतीय सैन्याची फायर अँड फ्युरी कॉर्प्स ही लडाख प्रदेशातील कारगिल, लेह आणि सियाचीनसारख्या अतिसंवेदनशील क्षेत्रांच्या संरक्षणासाठी ओळखली जाते. या कॉर्प्सच्या तोफखान्यातील गनर्स आणि आयटीबीपीच्या जवानांमधील हा समन्वय देशाच्या सीमा सुरक्षेला अधिक बळकटी देणारा ठरतो.
या सरावामुळे सैन्याच्या आक्रमक क्षमतेसोबतच सीमेवरील संरक्षणात्मक तटबंदीही अधिक मजबूत झाली आहे. अति-उंचीवरील रणांगणात तोफखान्याची भूमिका नेहमीच निर्णायक असते, कारण अशा ठिकाणी प्रत्यक्ष पायदळाच्या हालचालींपेक्षा तोफांचा मारा अधिक प्रभावी ठरतो. अग्नेयास्त्र-४ मध्ये वापरण्यात आलेली आधुनिक तंत्रज्ञानावर आधारित रडार यंत्रणा आणि अचूक मारा करणारी शस्त्रास्त्रे यामुळे दुर्गम भागातील कोणत्याही हालचालींवर तात्काळ नियंत्रण मिळवणे शक्य होणार आहे. दोन्ही दलांनी दाखवलेला हा समन्वय सीमा सुरक्षेच्या सज्जतेचा नवा वस्तुपाठ मानला जात आहे.
एकंदरीत, लडाखच्या कठीण आणि प्रतिकूल वातावरणात पार पडलेला ‘अग्नेयास्त्र-४’ हा सराव भारताच्या तिन्ही दलांसह निमलष्करी बलांच्या एकात्मिक कार्यक्षमतेचे उत्तम उदाहरण आहे. देशाच्या उत्तर सीमांवर शांतता आणि स्थैर्य राखण्यासाठी तसेच कोणत्याही आव्हानाला चोख प्रत्युत्तर देण्यासाठी भारतीय सैन्य आणि आयटीबीपी सज्ज असल्याचे या सरावातून स्पष्ट झाले आहे. भविष्यातील आधुनिक युद्धतंत्र आणि एकत्रित मोहिमा यशस्वी करण्यासाठी अशा प्रकारचे संयुक्त उपक्रम अत्यंत महत्त्वाचे योगदान देत राहतील.
