स्थान: Delhi
वार्ताहर: साहिल येरने
नवी दिल्ली / पॅरिस: जगभरातील किशोरवयीन विद्यार्थ्यांची वाचन, गणित आणि विज्ञान या मूलभूत विषयांवरील पकड वेगाने घसरत असल्याचे एका महत्त्वपूर्ण आंतरराष्ट्रीय संशोधनातून समोर आले आहे. आर्थिक सहकार्य आणि विकास संघटनेच्या (OECD) ताज्या आंतरराष्ट्रीय विद्यार्थी मूल्यांकन चाचणीच्या (PISA) अहवालानुसार, १५ वर्षे वयोगटातील विद्यार्थ्यांची शैक्षणिक गुणवत्ता सन २००० मध्ये ही चाचणी सुरू झाल्यापासूनच्या सर्वात नीचांकी पातळीवर पोहोचली आहे. डिजिटल उपकरणांचा अतिवापर, वाढता स्क्रीन टाइम, पुस्तके वाचण्यातील अनास्था आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात एआय चॅटबॉट्सवरील वाढते परावलंबित्व यामुळे जगभरातील शालेय विद्यार्थ्यांच्या विचार करण्याच्या आणि विश्लेषण करण्याच्या क्षमतेवर अत्यंत प्रतिकूल परिणाम होत असल्याचे या अहवालात अधोरेखित करण्यात आले आहे. ओईसीडीने प्रसिद्ध केलेल्या या सर्वंकष अहवालामध्ये जगातील ९१ देश आणि विविध अर्थव्यवस्थांमधील सुमारे ७ लाख ६० हजार १५ वर्षीय विद्यार्थ्यांचे सखोल शैक्षणिक मूल्यमापन करण्यात आले. हे विद्यार्थी जागतिक स्तरावरील सुमारे ३ कोटी ३० लाख विद्यार्थ्यांचे प्रतिनिधित्व करतात. त्यामुळे या अभ्यासाचे निष्कर्ष जागतिक शैक्षणिक धोरणांसाठी अत्यंत गंभीर आणि डोळे उघडवणारे मानले जात आहेत. अहवालातील आकडेवारीनुसार, गेल्या एका दशकात म्हणजेच २०१५ ते २०२५ या कालावधीत ओईसीडी सदस्य देशांमधील विद्यार्थ्यांच्या वाचन क्षमतेमध्ये सरासरी २८ गुणांची आणि गणिताच्या कामगिरीमध्ये २२ गुणांची मोठी घसरण नोंदवली गेली आहे. या मूल्यांकन अहवालातील अत्यंत धक्कादायक बाब म्हणजे, आज जागतिक स्तरावर दर पाच विद्यार्थ्यांपैकी एक विद्यार्थी (सुमारे २० टक्के) वाचन, गणित आणि विज्ञान या तिन्ही मूलभूत विषयांमध्ये किमान आवश्यक शैक्षणिक क्षमतेपेक्षाही खालच्या स्तरावर कामगिरी करत आहे. याचाच अर्थ असा की, हे विद्यार्थी दैनंदिन जीवनातील साधी गणिते सोडवणे, विज्ञानातील प्राथमिक संकल्पना समजून घेणे किंवा एखाद्या परिच्छेदातील मुख्य आशय अचूकपणे ग्रहण करणे यासारख्या मूलभूत कौशल्यांमध्येही मागे पडत आहेत. ही घसरण केवळ विकसनशील देशांपुरती मर्यादित नसून, अनेक प्रगत आणि विकसित देशांमध्येही हाच नकारात्मक कल स्पष्टपणे दिसून आला आहे. विद्यार्थ्यांच्या शिकण्याच्या क्षमतेत झालेल्या या ऐतिहासिक घसरणीमागे डिजिटल उपकरणांचा वाढता वापर आणि स्क्रीन टाइम हे सर्वात मोठे कारण असल्याचे निष्कर्षात स्पष्ट झाले आहे. अहवालानुसार, विद्यार्थी शाळेच्या दिवसांमध्ये केवळ मनोरंजनासाठी दररोज सरासरी ३.४ तास संगणक, टॅबलेट किंवा स्मार्टफोनच्या स्क्रीनसमोर घालवत आहेत. ज्या विद्यार्थ्यांचा रोजचा मनोरंजनाचा स्क्रीन टाइम ५ तासांपेक्षा अधिक आहे, त्यांच्या शैक्षणिक कामगिरीत अत्यंत तीव्र घसरण झाल्याचे आढळून आले आहे. स्क्रीनवर सतत स्क्रोलिंग करण्याची सवय जडल्यामुळे विद्यार्थ्यांमध्ये घाईघाईने वरवर वाचणाऱ्यांची म्हणजेच ‘हेस्टी रीडर्स’ची संख्या दुप्पट झाली आहे. असे विद्यार्थी मजकूर नीट न समजून घेता घाईगडबडीत चुकीचे निष्कर्ष काढतात आणि चुकीची उत्तरे नोंदवतात. आधुनिक तंत्रज्ञानाचा अभ्यासामध्ये होणारा वापर आणि विशेषतः कृत्रिम बुद्धिमत्ता (एआय) चॅटबॉट्सचा प्रभाव यावरही या संशोधनात सविस्तर प्रकाश टाकण्यात आला आहे. सर्वेक्षणानुसार, सुमारे ४६ टक्के विद्यार्थी अभ्यासासाठी आठवड्यातून किमान एकदा किंवा त्याहून अधिक वेळा एआय चॅटबॉट्सची मदत घेतात. मात्र, स्वतः विचार करून गृहपाठ करण्याऐवजी थेट एआयचा वापर करून गृहपाठाचा मसुदा तयार करणाऱ्या किंवा सारांश मिळवणाऱ्या विद्यार्थ्यांची आकलनक्षमता मंदावत असल्याचे दिसून आले. विशेष म्हणजे, जे विद्यार्थी एआयचा वापर करत नाहीत किंवा अत्यंत मर्यादित स्वरूपात करतात, त्यांचे विज्ञान विषयातील सरासरी गुण अतिवापर करणाऱ्या विद्यार्थ्यांपेक्षा सुमारे २० गुणांनी अधिक असल्याचे स्पष्ट झाले आहे. यावरून तंत्रज्ञानाचा अनिर्बंध वापर विद्यार्थ्यांच्या स्वतंत्र विचारक्षमतेवर मर्यादा आणत असल्याचे अधोरेखित होते. ओईसीडीचे सरचिटणीस मथियास कॉर्मन यांनी या परिस्थितीवर चिंता व्यक्त करताना स्पष्ट केले की, वाचनाच्या बाबतीत स्क्रीन टाइममध्ये झालेली वाढ आणि निव्वळ आनंदासाठी पुस्तके वाचण्याच्या सवयीत झालेली घट यामुळे निकालांमध्ये ही मोठी घसरण दिसून येत आहे. स्क्रीनवरील सततच्या व्हिज्युअल प्रभावामुळे विद्यार्थ्यांचे पुस्तकांमधील मुद्रित अक्षरांवरील लक्ष विचलित होत आहे. सखोल वाचन, चिंतन आणि तर्कशुद्ध मांडणी या पारंपारिक अभ्यास पद्धतींना डिजिटल जगातील झटपट माहितीने मागे टाकले आहे, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांची एकाग्रता टिकवून ठेवण्याची नैसर्गिक क्षमता हळूहळू क्षीण होत चालली आहे. ओईसीडीच्या शिक्षण संचालनालयाचे संचालक अँड्रियास श्लाइशर यांनीही या अहवालातील धोक्यांकडे लक्ष वेधले आहे. त्यांच्या मते, आधुनिक तंत्रज्ञान आणि डिजिटल साधने शिक्षणासाठी पूर्णपणे निरुपयोगी किंवा हानिकारक आहेत असा याचा अर्थ नाही. डिजिटल साधनांचा वापर ज्ञान मिळवण्यासाठी आणि समज वृद्धिंगत करण्यासाठी योग्य मार्गदर्शनाखाली झाला पाहिजे. परंतु सद्यस्थितीत ही साधने अभ्यासात एकाग्रता वाढवण्याऐवजी विद्यार्थ्यांचे लक्ष विचलित करण्याचे मुख्य साधन ठरत आहेत. वर्गामध्ये डिजिटल उपकरणांचा अनिर्बंध प्रवेश आणि घरी स्क्रीनसमोर घालवला जाणारा अमर्याद वेळ यावर नियंत्रण ठेवणे ही काळाची गरज बनली आहे. बदलत्या डिजिटल युगात शिक्षण व्यवस्था, शिक्षक आणि पालकांसमोर या अहवालाने मोठे आव्हान उभे केले आहे. मुलांमध्ये पुन्हा एकदा मुद्रित पुस्तके वाचण्याची आवड निर्माण करणे, स्क्रीन टाइम मर्यादित ठेवण्यासाठी डिजिटल शिस्त लावणे आणि एआय साधनांचा वापर केवळ सहकार्य म्हणून कसा करावा याचे योग्य प्रशिक्षण देणे अत्यंत आवश्यक आहे. तंत्रज्ञान हे मानवी बुद्धिमत्तेला पूरक ठरावे, त्याचे पर्याय बनू नये, असा स्पष्ट संदेश या जागतिक संशोधनातून मिळतो. जर वेळीच यावर ठोस धोरणात्मक पावले उचलली गेली नाहीत, तर भावी पिढीच्या बौद्धिक, तार्किक आणि विश्लेषणात्मक क्षमतेवर याचे गंभीर व दीर्घकालीन परिणाम होण्याची भीती शिक्षण क्षेत्रातील तज्ज्ञांकडून व्यक्त केली जात आहे.
Leave a Reply