स्थान: India Pakistan
वार्ताहर: साहिल येरने
पाकिस्तानच्या पंजाब प्रांतातील अत्यंत महत्त्वाच्या मानल्या जाणाऱ्या सरगोधा येथील पीएएफ बेस मुशाफ या मुख्य हवाई तळावर भारताने केलेल्या अचूक क्षेपणास्त्र हल्ल्याच्या खुणा तब्बल ४९० दिवसांनंतरही पूर्णपणे मिटवता आलेल्या नाहीत. भारताकडून राबवण्यात आलेल्या ऑपरेशन सिंदूर अंतर्गत झालेल्या ब्रह्मोस हल्ल्यानंतर धावपट्टीवर पडलेला मोठा खड्डा आता कायमस्वरूपी दुरुस्तीसाठी पुन्हा खोदण्यात आल्याचे ताज्या उपग्रह छायाचित्रांवरून स्पष्ट झाले आहे. सुमारे १६ महिन्यांपूर्वी धावपट्टीवर करण्यात आलेली तात्पुरती मलमपट्टी हटवून आता तिथे पायाभूत स्तरापर्यंत खोदून पक्की पुनर्बांधणी केली जात असल्याचे आंतरराष्ट्रीय उपग्रह विश्लेषणातून समोर आले आहे. या नव्या घडामोडीमुळे भारताच्या अचूक क्षेपणास्त्र हल्ल्यामुळे पाकिस्तानी हवाई दलाच्या पायाभूत सुविधांचे किती खोलवर आणि दीर्घकालीन नुकसान झाले होते, यावर पुन्हा एकदा जागतिक संरक्षण वर्तुळात सविस्तर चर्चा सुरू झाली आहे. उपग्रह तंत्रज्ञान क्षेत्रातील व्हँटोर या आघाडीच्या संस्थेने जारी केलेल्या उच्च दर्जाच्या छायाचित्रांमध्ये ही नवी दुरुस्ती स्पष्टपणे दिसून येत आहे. हल्ल्यानंतर काही आठवड्यांतच पाकिस्तानी हवाई दलाने विमानांची वाहतूक सुरू ठेवण्यासाठी धावपट्टीवरील त्या मोठ्या खड्ड्यावर जलद गतीने तात्पुरता पॅच लावला होता. मात्र, आधुनिक लढाऊ विमानांचे प्रचंड वजन, अतिवेग आणि धावपट्टीवरील दाब सहन करण्यासाठी अशी तात्पुरती व्यवस्था अपुरी ठरल्याचे तज्ज्ञांचे मत आहे. त्यामुळेच आता जुना तात्पुरता थर पूर्णपणे उखडून काढून धावपट्टीच्या सबग्रेड पातळीपर्यंत खोल खोदून मजबूत काँक्रिटीकरणाचे काम सुरू करण्यात आले आहे. ओपन सोर्स इंटेलिजन्स विश्लेषक आणि स्वतंत्र संरक्षण तज्ज्ञांनी या हालचालींची बारकाईने पाहणी करून या दुरुस्तीची तांत्रिक पुष्टी केली आहे. सरगोधा येथील पीएएफ बेस मुशाफ हे पाकिस्तानच्या हवाई संरक्षण व्यवस्थेतील एक अत्यंत संवेदनशील आणि रणनीतिकदृष्ट्या मध्यवर्ती केंद्र मानले जाते. हे ठिकाण पाकिस्तान एअरफोर्सच्या सेंट्रल एअर कमांडचे मुख्यालय असून, या तळावर अमेरिकन बनावटीची एफ-१६ आणि चीनच्या सहकार्याने विकसित केलेली जेएफ-१७ ही पाकिस्तानची प्रमुख लढाऊ विमाने कायम तैनात असतात. याशिवाय, हा हवाई तळ पाकिस्तानच्या सामरिक आणि आण्विक हालचालींशी संबंधित मानल्या जाणाऱ्या किराणा हिल्स या संवेदनशील भागापासून अवघ्या पंधरा किलोमीटर अंतरावर आहे. लाहौरपासून सुमारे १७२ किलोमीटर अंतरावर असलेल्या अशा महत्त्वाच्या तळाच्या मुख्य धावपट्टीवर इतका मोठा खड्डा पडणे आणि तो व्यवस्थित दुरुस्त करण्यासाठी १६ महिन्यांपेक्षा जास्त काळ लागणे, हे पाकिस्तानी सैनिकी अभियांत्रिकी आणि पायाभूत क्षमतेसमोरील गंभीर आव्हान अधोरेखित करते. या संपूर्ण घडामोडींची पार्श्वभूमी मे २०२५ मधील घटनांशी थेट जोडलेली आहे. जम्मू आणि काश्मीरमधील पहलगाम येथे झालेल्या भीषण दहशतवादी हल्ल्यानंतर भारताने अत्यंत आक्रमक आणि सुनियोजित प्रत्युत्तर देत ऑपरेशन सिंदूरची घोषणा केली होती. या कारवाईदरम्यान १० मे २०२५ रोजी भारतीय सैन्याने पाकिस्तानमधील सरगोधा, भोलारी, मुरीद आणि जेकबाबाद यांसारख्या अनेक आघाडीच्या हवाई तळांना आणि दहशतवादी पायाभूत सुविधांना ब्रह्मोससारख्या अचूक मारा करणाऱ्या सुपरसॉनिक क्रूझ क्षेपणास्त्रांनी लक्ष्य केले होते. या हल्ल्यांमध्ये सरगोधा तळाच्या धावपट्टीवर थेट आघात झाला होता, ज्यामुळे धावपट्टीच्या मूळ काँक्रिट रचनेला खोलवर हादरा बसला होता. लढाऊ विमानांच्या सुरक्षित उड्डाणासाठी धावपट्टीची पृष्ठभाग अत्यंत अचूक, सपाट आणि मजबूत असणे अनिवार्य असते. हाय-स्पीड टेकऑफ आणि लँडिंग दरम्यान लढाऊ विमानांच्या चाकांवर अनेक टनांचा भार पडतो. तात्पुरत्या पॅचमुळे धावपट्टीवर निर्माण होणारी सूक्ष्म असमानता किंवा जमिनीखालील खचणे यामुळे जेट इंजिनमध्ये बारीक खडे किंवा तुकडे खेचले जाण्याचा धोका वाढतो, ज्याला तांत्रिक भाषेत फॉरेन ऑब्जेक्ट डॅमेज म्हटले जाते. यामुळे कोट्यवधी रुपयांच्या विमानांचे इंजिन निकामी होण्याचा किंवा मोठा अपघात घडण्याचा धोका कायम असतो. परिणामी, पाकिस्तानला अखेर तात्पुरती दुरुस्ती काढून संपूर्ण तळ पायापासून मजबूत करण्याशिवाय पर्याय उरला नाही. या ताज्या उपग्रह पुराव्यांवर पाकिस्तान सरकार किंवा तेथील लष्कराकडून अद्याप कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया देण्यात आलेली नाही. सुरुवातीपासूनच पाकिस्तानने या हल्ल्यांमुळे झालेल्या नुकसानीचे प्रमाण कमी दाखवण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र, आधुनिक सॅटेलाइट इमेजरीच्या पारदर्शकतेमुळे अशा लष्करी हालचाली लपवणे अशक्य ठरले आहे. एका महत्त्वाच्या हवाई तळाची धावपट्टी इतके महिने प्रभावित राहणे हे पाकिस्तानच्या ऑपरेशनल सज्जतेवर पडलेला मोठा ताण स्पष्ट करते. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, भारताने ऑपरेशन सिंदूरद्वारे पाकिस्तानच्या हवाई हद्दीत खोलवर अचूक मारा करण्याची आपली तांत्रिक क्षमता सिद्ध केली होती. आधुनिक युद्धांमध्ये केवळ सीमाभागात नव्हे, तर शत्रूच्या मध्यवर्ती लष्करी अड्ड्यांवर दीर्घकालीन प्रभाव पाडणारे हल्ले कसे केले जाऊ शकतात, याचे सरगोधा हे ठळक उदाहरण ठरले आहे. सुमारे दीड वर्ष उलटून गेल्यानंतरही सरगोधाच्या धावपट्टीवर सुरू असलेली ही दुरुस्ती भारताच्या लष्करी कारवाईची अचूकता आणि त्याचे पाकिस्तानच्या संरक्षण यंत्रणेवर झालेले दीर्घकालीन परिणाम अधोरेखित करते. ही दुरुस्ती पूर्ण होण्यासाठी आणखी काही आठवड्यांचा कालावधी लागण्याची शक्यता आहे.
