मुंबई पुस्तक महोत्सव २०२६: कलिना कॅम्पसमध्ये ६०० हून अधिक पुस्तक स्टॉल्स; वाचनसंस्कृतीला मिळणार चालना

स्थान: मुंबई

# मुंबई पुस्तक महोत्सव २०२६: कलिना कॅम्पसमध्ये ६०० हून अधिक पुस्तक स्टॉल्स; वाचनसंस्कृतीला मिळणार चालना

**मुंबई, दि. २४ ऑक्टोबर २०२६ :** डिजिटल माध्यमांचा वापर वाढत असताना पुस्तकांशी नाते टिकवणे आणि विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करणे, हे शैक्षणिक क्षेत्रासमोरील महत्त्वाचे आव्हान आहे. याच पार्श्वभूमीवर मुंबई विद्यापीठाच्या कलिना कॅम्पसमध्ये २४ ते २९ नोव्हेंबर २०२६ या कालावधीत मुंबई पुस्तक महोत्सव आयोजित करण्यात येणार आहे. या महोत्सवाच्या प्रसारासाठी मुंबई विद्यापीठाशी संलग्न महाविद्यालयांतील ग्रंथपालांची विशेष बैठक घेण्यात आली. महोत्सवात ६०० हून अधिक पुस्तक स्टॉल्स, साहित्यिक सत्रे, मुलांसाठी उपक्रम, सांस्कृतिक कार्यक्रम आणि विविध विषयांवरील प्रदर्शने असणार आहेत.

## पुस्तकप्रेमींसाठी विविध साहित्याची पर्वणी

शिक्षण मंत्रालय, भारत सरकार, नॅशनल बुक ट्रस्ट इंडिया, महाराष्ट्र शासन, मुंबई विद्यापीठ आणि बृहन्मुंबई महानगरपालिका यांच्या संयुक्त विद्यमाने या महोत्सवाचे आयोजन करण्यात येत आहे. मुंबई विद्यापीठ या उपक्रमाचे ज्ञान भागीदार आहे.

विद्यार्थी, संशोधक, प्राध्यापक, ग्रंथपाल आणि साहित्यप्रेमींना विविध विषयांवरील पुस्तके एकाच ठिकाणी पाहण्याची आणि निवडण्याची संधी या महोत्सवातून मिळणार आहे. पुस्तक खरेदीबरोबरच लेखकांशी संवाद, साहित्यिक चर्चा, परिसंवाद आणि सांस्कृतिक कार्यक्रमांचाही अनुभव घेता येणार आहे.

मुंबई विद्यापीठाचे कुलगुरू प्रा. रवींद्र कुलकर्णी यांनी महाविद्यालयीन ग्रंथालयांसाठी आवश्यक पुस्तके निवडण्याच्या दृष्टीने या महोत्सवाचे महत्त्व अधोरेखित केले. विद्यार्थ्यांमध्ये वाचनाची आवड निर्माण करण्यासाठीही हा उपक्रम उपयुक्त ठरेल, असे त्यांनी नमूद केले.

नॅशनल बुक ट्रस्ट इंडियाचे अध्यक्ष प्रा. मिलिंद मराठे यांनी विविध भारतीय भाषांतील नामवंत लेखक आणि साहित्यिक महोत्सवात सहभागी होणार असल्याचे सांगितले. महाविद्यालयीन ग्रंथपालांनी विद्यार्थी आणि प्राध्यापकांसह महोत्सवाला भेट द्यावी, असे आवाहनही त्यांनी केले. हा महोत्सव म्हणजे ज्ञानाचा उत्सव असल्याचे त्यांनी स्पष्ट केले.

## महाविद्यालयीन ग्रंथालयांचा सहभाग महत्त्वाचा

मुंबई विद्यापीठाच्या ज्ञान स्रोत केंद्राच्या वतीने आयोजित बैठकीत महोत्सवाची माहिती संलग्न महाविद्यालयांतील विद्यार्थी, शिक्षक आणि संशोधकांपर्यंत पोहोचविण्याबाबत चर्चा झाली. ग्रंथालये ही केवळ पुस्तकांचे संग्रहस्थान नसून ज्ञाननिर्मिती आणि स्वतंत्र विचारांना चालना देणारी केंद्रे आहेत. त्यामुळे योग्य पुस्तकांची निवड, विविध भाषांतील साहित्याची उपलब्धता आणि विद्यार्थ्यांचा ग्रंथालयांशी वाढता संपर्क यांना विशेष महत्त्व आहे.

महोत्सवातील विविध विषयांवरील पुस्तकांमुळे महाविद्यालयीन ग्रंथालयांना आपल्या संग्रहात भर घालण्याची संधी मिळू शकते. त्याचबरोबर साहित्यिक कार्यक्रम विद्यार्थ्यांना लेखकांचे विचार समजून घेण्यासाठी आणि वाचनाचा अनुभव अधिक समृद्ध करण्यासाठी उपयुक्त ठरू शकतात.

## ‘शोधचक्र’ आणि संशोधन व्यवस्थापनावर भर

बैठकीच्या दुसऱ्या सत्रात मुंबई विद्यापीठाच्या ज्ञान स्रोत केंद्राचे संचालक डॉ. नंदकिशोर मोतेवार यांनी ‘शोधचक्र’ या संशोधन व्यवस्थापन व्यासपीठाची माहिती दिली. संशोधन प्रक्रियेतील त्याची उपयुक्तता, प्रमुख वैशिष्ट्ये आणि संशोधकांसाठी असलेले महत्त्व यावर त्यांनी सादरीकरण केले.

विद्यापीठाच्या माहितीनुसार, ज्ञान स्रोत केंद्राने आतापर्यंत १३,०१८ पीएच.डी. प्रबंध ‘शोधगंगा’ या डिजिटल संग्रहात जमा केले आहेत. या संख्येच्या आधारे पीएच.डी. प्रबंध जमा करण्याच्या बाबतीत मुंबई विद्यापीठाने देशात पाचवे स्थान मिळविल्याचे सांगण्यात आले.

## संशोधन साहित्याच्या उपलब्धतेला चालना

मुंबई विद्यापीठ ‘वन नेशन वन सबस्क्रिप्शन’ या उपक्रमात सहभागी आहे. शिक्षण मंत्रालयाच्या इन्फ्लिबनेट केंद्रामार्फत राबविल्या जाणाऱ्या या उपक्रमांतर्गत विद्यापीठातील विद्यार्थी, शिक्षक आणि संशोधकांना १३,००० हून अधिक संशोधनपर नियतकालिके उपलब्ध करून देण्यात आल्याची माहिती बैठकीत देण्यात आली.

याशिवाय, ‘शोधचक्र’ संशोधन जीवनचक्र व्यवस्थापन प्रणालीअंतर्गत विद्यापीठाने २,००० हून अधिक पीएच.डी. मार्गदर्शक आणि १,३६८ संशोधकांची प्रोफाइल तयार केल्याचे सांगण्यात आले. या प्रणालीमुळे संशोधनाशी संबंधित माहितीचे व्यवस्थापन आणि विविध प्रक्रियांचे स्वयंचलन सुलभ होण्याची अपेक्षा आहे.

विद्यापीठ ‘शोधगंगोत्री’ उपक्रमातही सहभागी असून, त्याद्वारे संशोधन प्रस्ताव आणि संभाव्य संशोधन विषयांची माहिती उपलब्ध केली जाते. यामुळे संशोधनातील पुनरावृत्ती टाळणे आणि नव्या विषयांना दिशा देणे शक्य होऊ शकते.

## वाचन आणि संशोधन यांचा समन्वय

मुंबई पुस्तक महोत्सव हा वाचकांना पुस्तकांशी जोडण्याबरोबरच शैक्षणिक संस्थांच्या ग्रंथालयांना समृद्ध करण्याची संधी ठरू शकतो. दुसरीकडे, डिजिटल संशोधन संग्रह आणि नियतकालिकांची उपलब्धता ज्ञाननिर्मितीला बळ देऊ शकते. वाचनसंस्कृती, संशोधन आणि मुक्त ज्ञानप्रवेश यांचा समन्वय साधण्यासाठी अशा उपक्रमांचा प्रभावी वापर होणे आवश्यक आहे. आगामी महोत्सवात विद्यार्थी, शिक्षक, संशोधक आणि ग्रंथपालांचा सहभाग किती व्यापक ठरतो, यावर त्याच्या शैक्षणिक परिणामांची व्याप्ती अवलंबून असेल.