स्थान: Delhi
वार्ताहर: साहिल येरने
नवी दिल्ली येथे शिक्षक दिनाच्या पूर्वसंध्येला राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्काराने सन्मानित झालेल्या देशभरातील शिक्षकांशी संवाद साधताना पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी शालेय मुलांमधील वाढत्या स्क्रीन टाइमवर तीव्र चिंता व्यक्त केली आहे. आजच्या काळात मुलांचा मोबाईल आणि डिजिटल उपकरणांवरील स्क्रीन टाइम हा केवळ विरंगुळा न राहता एका प्रकारची नशा किंवा गंभीर व्यसन बनत चालला आहे, असे स्पष्ट मत त्यांनी व्यक्त केले. देशातील भावी पिढीला या डिजिटल विळख्यातून बाहेर काढण्यासाठी शिक्षकांनी पुढाकार घ्यावा आणि विद्यार्थ्यांना मैदानी खेळ तसेच विविध रचनात्मक व सर्जनशील उपक्रमांमध्ये सक्रियपणे सहभागी करून घ्यावे, असे आग्रही आवाहन पंतप्रधानांनी या वेळी केले.
नवी दिल्लीतील ७, लोककल्याण मार्ग या पंतप्रधान निवासस्थानी आयोजित करण्यात आलेल्या या विशेष संवाद सत्रात देशातील विविध राज्यांमधून निवडलेल्या ८२ राष्ट्रीय शिक्षक पुरस्कार विजेत्यांनी सहभाग नोंदवला होता. शिक्षकांशी अनौपचारिक आणि आत्मीय चर्चा करताना पंतप्रधान मोदी यांनी आधुनिक शिक्षण पद्धती, तंत्रज्ञानाचा वापर आणि मुलांच्या मानसिक व शारीरिक आरोग्याशी संबंधित अनेक महत्त्वाच्या विषयांवर सविस्तर चर्चा केली. तंत्रज्ञान हे शिक्षणासाठी आणि ज्ञानाच्या कक्षा रुंदावण्यासाठी अत्यंत उपयुक्त साधन असले, तरी त्याचा अतिरेकी आणि अनियंत्रित वापर मुलांच्या नैसर्गिक वाढीवर तसेच मानसिक विकासावर विपरीत परिणाम करत असल्याचा इशारा त्यांनी दिला.
पंतप्रधानांनी नमूद केले की, आजकाल लहान मुले मैदानात जाऊन खेळण्याऐवजी मोबाईल किंवा संगणकावर व्हिडिओ गेम खेळण्यात तासन्तास घालवत आहेत. हा प्रकार मुलांच्या शारीरिक तंदुरुस्तीसाठी अत्यंत घातक ठरत आहे. वास्तविक मैदानी खेळ हे केवळ शरीराला बळकटी देत नाहीत, तर ते संघभावना, नेतृत्वगुण, परस्पर सहकार्य, संयम आणि संकटांचा सामना करण्याची वृत्ती शिकवतात. व्हिडिओ गेमच्या आभासी जगात अडकल्यामुळे मुले या सर्व मूलभूत मानवी मूल्यांपासून आणि नैसर्गिक विकासापासून वंचित राहत आहेत. त्यामुळे शिक्षकांनी केवळ वर्गातील अभ्यासक्रमापुरते स्वतःला मर्यादित न ठेवता मुलांना प्रत्यक्ष क्रीडांगणावर नेऊन खेळण्यासाठी सातत्याने प्रोत्साहित केले पाहिजे, अशी अपेक्षा त्यांनी व्यक्त केली.
शिक्षकांच्या भूमिकेवर अधिक भाष्य करताना पंतप्रधान म्हणाले की, शिक्षक हे केवळ पुस्तकी ज्ञान देणारे माध्यम नसून ते विद्यार्थ्यांच्या संपूर्ण व्यक्तिमत्त्वाला योग्य दिशा देणारे मार्गदर्शक असतात. शिक्षकांनी विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक आयुष्यात, त्यांच्या आवडीनिवडींमध्ये आणि त्यांच्या कौटुंबिक वातावरणातही आत्मीयतेने रस घेतला पाहिजे. मुलांमधील निरागस बालपण जपणे ही शिक्षण व्यवस्थेची आणि संपूर्ण समाजाची संयुक्त जबाबदारी आहे. आजच्या वेगवान डिजिटल युगात मुलांचे निरागस बालपण हरवून चालले असून, त्यांना पुन्हा एकदा निसर्गाशी, साहित्याशी, कलांशी आणि विविध छंदोपक्रमांशी जोडणे काळाची गरज बनली आहे, याकडे पंतप्रधानांनी विशेष लक्ष वेधले.
या वेळी पंतप्रधान मोदी यांनी पालक आणि शिक्षक यांच्यातील संवादाचे महत्त्वही अधोरेखित केले. मुले रात्री उशिरापर्यंत मोबाईल वापरतात का, इंटरनेटवर ते कोणत्या प्रकारची सामग्री पाहतात आणि त्यांच्या झोपेचे तास कमी झाले आहेत का, यांसारख्या गंभीर बाबींवर शिक्षकांनी पालकांशी नियमित आणि मोकळेपणाने चर्चा करावी. शाळा आणि कुटुंब यांच्यातील समन्वय भक्कम असेल तरच मुलांच्या डिजिटल सवयींवर योग्य नियंत्रण ठेवता येईल, असे मत त्यांनी मांडले. पालकांनाही डिजिटल साक्षरतेसोबतच मुलांच्या स्क्रीन वापराच्या मर्यादा समजावून सांगण्यासाठी शिक्षकांनी मार्गदर्शकाची भूमिका बजावली पाहिजे.
स्क्रीन टाइमच्या समस्येसोबतच पंतप्रधान मोदी यांनी शालेय विद्यार्थ्यांमधील वर्तनातील बदल आणि अंमली पदार्थांच्या वाढत्या धोक्याबाबत शिक्षकांना विशेष सतर्क राहण्याचा इशारा दिला. शालेय वयात विद्यार्थ्यांच्या स्वभावात अचानक होणारे नकारात्मक बदल, अभ्यासातील घटलेली एकाग्रता किंवा एकाकीपणा यामागे अंमली पदार्थांचे व्यसन किंवा डिजिटल नैराश्य यांसारखी कारणे असू शकतात. शिक्षकांनी मुलांच्या वर्तनातील अशा सूक्ष्म बदलांवर बारकाईने लक्ष ठेवले पाहिजे, जेणेकरून कोणत्याही संकटाची चाहूल सुरुवातीच्या टप्प्यातच लागून त्यावर वेळीच प्रभावी उपाययोजना करता येतील, असे पंतप्रधानांनी स्पष्ट केले.
विद्यार्थ्यांमध्ये वक्तृत्व, वाचन आणि सर्जनशील विचारांची आवड निर्माण करण्यासाठी शाळांमध्ये विविध उपक्रम राबवण्याचा सल्लाही पंतप्रधानांनी दिला. मुलांनी केवळ डिजिटल पडद्यावर स्क्रोलिंग करण्यात वेळ वाया न घालवता त्यांनी प्रत्यक्ष कृतीतून शिकले पाहिजे, प्रयोग केले पाहिजेत आणि स्वतःच्या हातांनी गोष्टी बनवण्याचा आनंद घेतला पाहिजे. जेव्हा मुले एखाद्या रचनात्मक कामात स्वतःला झोकून देतात, तेव्हा त्यांचे लक्ष आपोआपच डिजिटल उपकरणांपासून दूर होते आणि त्यांची एकाग्रता वाढते, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
संवाद सत्रादरम्यान उपस्थित शिक्षकांनीही आपापल्या शाळांमध्ये राबवलेले नवनवीन शैक्षणिक प्रयोग, मातृभाषेतील अध्यापनाचे महत्त्व आणि विद्यार्थ्यांना भविष्यातील आव्हानांसाठी सक्षम बनवण्याच्या पद्धतींबद्दल पंतप्रधानांना सविस्तर माहिती दिली. पंतप्रधानांनी शिक्षकांच्या या नवकल्पनांचे आणि शिक्षण क्षेत्रातील निस्वार्थ समर्पणाचे मनापासून कौतुक केले. देशाचा अमृतकाळ यशस्वी करण्यासाठी आणि विकसित भारताची भक्कम पायाभरणी करण्यासाठी शिक्षक हाच सर्वात महत्त्वाचा घटक आहे, असे सांगत पंतप्रधानांनी सर्व शिक्षकांना राष्ट्र उभारणीच्या या कार्यात अधिक उत्साहाने कार्य करण्यासाठी शुभेच्छा दिल्या. शेवटी, मुलांचा सर्वांगीण विकास साधायचा असेल तर तंत्रज्ञानाचा संतुलित वापर, समृद्ध मैदानी खेळ आणि संवेदनशील शिक्षक-विद्यार्थी नातेसंबंध हीच खरी त्रिसूत्री ठरेल, असा संदेश या संवादातून समोर आला.
Leave a Reply