व्यापारी मार्गांवरून जगभर कसा पोहोचला गणपती? असा झाला वैश्विक प्रवास

स्थान: लोकहित कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन

प्राचीन काळापासून भारतीय उपखंडातील व्यापारी मार्गांनी केवळ वस्तूंची देवाणघेवाण केली नाही, तर संस्कृती, विचार आणि श्रद्धांचे आंतरराष्ट्रीय आदानप्रदानही घडवून आणले. याचे सर्वात मोठे आणि रंजक ऐतिहासिक उदाहरण म्हणजे गणपती या देवतेचा झालेला वैश्विक प्रवास आणि त्यावर पडलेला विविध संस्कृतींचा ठसा. अफगाणिस्तानमधील गार्देज येथे सापडलेल्या विनायक मूर्तीपासून ते जपानमधील कांगितेनच्या पूजेपर्यंत गणेशाचे रूप वेगवेगळ्या देशांमध्ये आणि परंपरांमध्ये विस्तारत गेले. पुरातत्वीय पुरावे आणि ऐतिहासिक नोंदींनुसार, प्राचीन काळात पश्चिमेकडून येणारी इराणी संस्कृती, मध्य आशियाई प्रवाह, स्थानिक ग्रीक प्रभाव आणि आग्नेयेकडील भारतीय परंपरा यांचा एकमेकांवर झालेला मिलाफ गणेशाच्या विविध रूपांमधून स्पष्टपणे दिसून येतो. अफगाणिस्तानातील गार्देज येथे सापडलेली पाचव्या ते सातव्या शतकातील प्रसिद्ध संगमरवरी गणेशमूर्ती या बहुसांस्कृतिक संगमाचा सर्वात मोठा पुरावा मानली जाते. या ऐतिहासिक संदर्भांवर प्रकाश टाकताना इतिहास अभ्यासक आणि प्रदाय हेरिटेज मॅनेजमेंट सर्व्हिसेसचे संचालक डॉ. आनंद कानिटकर यांनी प्राचीन काळातील भौगोलिक संबंधांचे महत्त्व स्पष्ट केले आहे. युनेस्कोच्या बामियान व हेरात प्रकल्पांवर काम केलेल्या डॉ. कानिटकर यांच्या मते, प्राचीन इतिहासाकडे पाहताना आजच्या आधुनिक सीमारेषांचा चष्मा बाजूला ठेवणे गरजेचे आहे. प्राचीन काळी मगधपासून ते गांधारमधील तक्षशिला आणि पुढे उत्तर अफगाणिस्तानातील बाल्खपर्यंतचा विशाल भूभाग प्रमुख व्यापारी मार्गांनी थेट एकमेकांशी जोडलेला होता. अनेक कालखंडात हा संपूर्ण प्रदेश एकाच राजाच्या किंवा एकाच सत्तेच्या अंमलाखाली आला होता. त्यामुळे अफगाणिस्तानच्या भूमीवर भारतीय संस्कृतीचे आणि देवदेवतांचे अवशेष मिळणे ही ऐतिहासिकदृष्ट्या अजिबात आश्चर्याची गोष्ट नाही. डॉ. कानिटकर यांनी नमूद केले की बाल्खपासून थेट पाटलिपुत्रपर्यंत राज्य करणाऱ्या कुशाण राजांच्या नाण्यांवर इराणी, ग्रीक आणि भारतीय अशा तिन्ही संस्कृतींच्या देवतांची चित्रे आणि नावे आढळतात. प्राचीन इतिहास पाहिल्यावर हे स्पष्ट होते की कोणतीही संस्कृती किंवा विचार बंदिस्त कप्प्यांमध्ये विभागलेले नव्हते. अफगाणिस्तानच्या भौगोलिक केंद्रस्थानी पश्चिमेकडील इराणी संस्कृती, स्थानिक ग्रीक राज्यकर्त्यांमुळे रुजलेली ग्रीक कला, उत्तरेतून आलेली मध्य आशियाई संस्कृती आणि भारतीय परंपरा यांचा एकाच वेळी संगम झाला. याच सांस्कृतिक आंतरक्रियेमुळे गार्देज येथील गणेशमूर्तीच्या कलाशैलीवर ग्रीक आणि इराणी शिल्पाकृतींचे वैशिष्ट्यपूर्ण घटक ठळकपणे दिसून येतात. दुसऱ्या बाजूला, भूमध्य सागरीय जगताशी भारताच्या झालेल्या प्राचीन संपर्काचा संदर्भही गणेशाच्या संकल्पनेशी जोडला जातो. पौराणिक अभ्यासक आणि लेखक देवदत्त पटनायक यांच्या मते, रोमन साम्राज्याच्या भरभराटीच्या काळात मोठ्या प्रमाणावर झालेल्या आंतरराष्ट्रीय व्यापारामुळे भारत आणि रोम यांच्यात थेट संबंध प्रस्थापित झाले होते. रोमनांची प्रमुख देवता जानस आणि गणपती यांच्या मूलभूत गुणधर्मांमध्ये लक्षणीय साम्य आढळते. जानस ही देवता कोणत्याही नव्या सुरुवातीचे, बदलाचे आणि द्वारांचे प्रतीक मानली जाते, तर गणपतीला विघ्नहर्ता आणि मंगलकार्यांचा आरंभ मानले जाते. ग्रीक, रोमन किंवा प्राचीन इजिप्शियन संकल्पनांचा भारतीय गणपतीच्या संकल्पनेच्या विकासावर नेमका किती प्रभाव पडला, याविषयी निश्चित ऐतिहासिक पुराव्यांअभावी केवळ अभ्यासपूर्ण अंदाजच बांधता येतो, असे पटनायक स्पष्ट करतात. भारतीय उपखंडात गणेशाच्या उपासनेचा प्रवास अभ्यासताना आठवे शतक अत्यंत महत्त्वाचे ठरते. आद्य शंकराचार्यांच्या कालखंडात सनातन धर्मात तत्त्वज्ञानात्मक पुनर्रचना झाली आणि त्यातून शैव, शाक्त, वैष्णव, सौर आणि गाणपत्य या पाच प्रमुख पंचायतन संप्रदायांना अधिकृत प्रतिष्ठा लाभली. त्यानंतर साधारण दहाव्या शतकापासून गाणपत्य संप्रदायाचा विस्तार भारतभर वेगाने वाढू लागला आणि गणपती हे स्वतंत्र प्रमुख उपास्य दैवत बनले. या संदर्भातील बदलांवर बोलताना ज्येष्ठ पुरातत्वज्ञ डॉ. कुरुश दलाल सांगतात की, दहाव्या शतकानंतर प्रामुख्याने दक्षिण आणि पश्चिम भारतात गणपतीची स्वतंत्र मंदिरे मोठ्या प्रमाणावर उभारली गेली. या काळात देवतेचे स्वरूप आणि पूजेच्या पद्धतींमध्ये लक्षणीय बदल होत गेले. सुरुवातीच्या काळात विघ्नकर्ता मानला गेलेला गणपती हळूहळू अधिक सात्त्विक आणि सौम्य रूप धारण करू लागला. शिव आणि पार्वतीचा हा पुत्र अधिक कौटुंबिक आणि शाकाहारी स्वरूपात स्वीकारला गेला. विशेषतः महाराष्ट्रात पेशवेकाळात गणपतीला अनन्यसाधारण महत्त्व प्राप्त झाले आणि तो तत्कालीन प्रशासकीय व सामाजिक व्यवस्थेचा मुख्य आराध्य देव बनला. केवळ हिंदू परंपरेपुरतेच मर्यादित न राहता, गणेशाची संकल्पना बौद्ध धर्माच्या प्रसारासोबत आशियातील इतर देशांमध्येही पोहोचली. तिबेटी बौद्ध परंपरेतील वज्रयान पंथात विनायकाचा उल्लेख विघ्न आणणारा तसेच विघ्नांचे निवारण करणारा अशा दोन्ही रूपांत येतो. बौद्ध तत्त्वज्ञानात बोधिसत्व अवलोकितेश्वराने विनायकावर विजय मिळवून त्याला धर्माचा संरक्षक बनवल्याच्या आख्यायिका आढळतात. बौद्ध भिक्खू आणि व्यापाऱ्यांच्या प्रवासासोबत ही गणेश संकल्पना चीनमार्गे जपानपर्यंत पोहोचली. जपानमध्ये गणपतीला कांगितेन किंवा शोतेन म्हणून ओळखले जाते, जिथे त्याच्या द्विमुखी रूपाची पूजा समृद्धी आणि संकटनिवारणासाठी आजही श्रद्धेने केली जाते. अशा प्रकारे, प्राचीन व्यापारी मार्गांवरून सुरू झालेला गणेशाचा हा ऐतिहासिक प्रवास धार्मिक सीमांपलीकडे जाऊन संस्कृती, कला आणि मानवी समन्वयाचे दर्शन घडवतो. विविध देशांच्या कलापरंपरा आणि स्थानिक श्रद्धांचे प्रतिबिंब सामावून घेत गणपती हे जागतिक पातळीवर एक वैशिष्ट्यपूर्ण बहुआयामी दैवत म्हणून उदयास आल्याचे या सर्व अभ्यासांतून स्पष्ट होते.