स्थान: Nagpur
वार्ताहर: साहिल येरने
अखिल भारतीय आयुर्विज्ञान संस्था अर्थात नागपूर एम्सच्या नेत्ररोग विभागाने एका १३ महिन्यांच्या बालिकेवर अत्यंत गुंतागुंतीची आणि दुर्मिळ मानली जाणारी डोळ्यांची शस्त्रक्रिया यशस्वीरीत्या पूर्ण केली आहे. अकाली जन्मलेल्या बालकांमध्ये आढळणाऱ्या ‘रेटिनोपॅथी ऑफ प्रिमॅच्युरिटी’ या आजाराच्या पाचव्या म्हणजेच शेवटच्या टप्प्यातील ही शस्त्रक्रिया होती. जन्मानंतर दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी गमावलेल्या या चिमुकलीवर तातडीने उपचार करून वैद्यकीय पथकाने तिला नवी दृष्टी मिळवून देण्याच्या दिशेने मोठे यश संपादन केले आहे. बालकाची नाजूक प्रकृती आणि तिच्या कुटुंबाची अत्यंत हलाखीची आर्थिक परिस्थिती लक्षात घेऊन एम्सच्या तज्ज्ञ डॉक्टरांनी हे वैद्यकीय आव्हान स्वीकारले होते. शस्त्रक्रियेनंतर बालिकेच्या एका डोळ्यामध्ये सकारात्मक सुधारणा दिसून येत असून तिला प्रकाशाची आणि चेहऱ्यासमोरील वस्तूंची जाणीव होऊ लागली आहे. लवकरच तिच्या दुसऱ्या डोळ्यावरही अशाच प्रकारची शस्त्रक्रिया करण्याचे नियोजन करण्यात आले आहे.
वैद्यकीय क्षेत्रात ‘रेटिनोपॅथी ऑफ प्रिमॅच्युरिटी’ हा आजार प्रामुख्याने मुदतपूर्व जन्मलेल्या आणि जन्माच्या वेळी कमी वजन असलेल्या बालकांमध्ये उद्भवतो. अशा बालकांच्या डोळ्यांच्या पडद्याचा अर्थात रेटिनाचा विकास अपूर्ण राहिलेला असतो. यामुळे डोळ्यांच्या पडद्यावर असामान्य आणि अस्वाभाविक रक्तवाहिन्यांची वाढ होऊ लागते. वेळेत योग्य निदान आणि उपचार न मिळाल्यास या रक्तवाहिन्यांमुळे पडदा आपल्या मूळ जागेवरून निसटतो. या आजाराच्या पाचव्या टप्प्यात डोळ्याचा पडदा पूर्णपणे उखडला जातो, ज्याला वैद्यकीय परिभाषेत ‘टोटल रेटिनल डिटॅचमेंट’ असे म्हटले जाते. या टप्प्यावर पोहोचल्यानंतर शस्त्रक्रिया करणे अत्यंत जोखमीचे आणि गुंतागुंतीचे मानले जाते, कारण डोळ्यांमधील अंतर्गत रचनेला धक्का न लावता पडदा पूर्ववत बसवणे अत्यंत आव्हानात्मक असते.
सदर बालिकेचे कुटुंब आर्थिकदृष्ट्या अत्यंत दुर्बल घटकातील असून त्यांच्याकडे खाजगी रुग्णालयातील महागड्या उपचारांचा खर्च पेलण्याची कोणतीही क्षमता नव्हती. मुलीला दोन्ही डोळ्यांनी दिसत नसल्याचे लक्षात आल्यानंतर कुटुंबीयांनी विविध ठिकाणी उपचारांसाठी धावपळ केली, परंतु आजार पाचव्या टप्प्यात पोहोचल्याने उपचारांबाबत मोठी अनिश्चितता होती. अखेर हे कुटुंब नागपूर येथील एम्स रुग्णालयामध्ये पोहोचले. तेथील नेत्ररोग विभागाच्या तज्ज्ञ डॉक्टरांनी संपूर्ण तपासणीअंती परिस्थितीचे गांभीर्य ओळखले. मुलाच्या वयाचा विचार करता शस्त्रक्रियेत अनेक गुंतागुंत निर्माण होण्याची शक्यता होती, तरीही डॉक्टरांच्या चमूने सर्व तयारी करून ही अवघड शस्त्रक्रिया करण्याचा निर्णय घेतला आणि तो यशस्वी करून दाखवला.
नेत्ररोग तज्ज्ञांच्या मते, बालकांमधील आरओपीच्या शेवटच्या टप्प्यातील शस्त्रक्रियांमध्ये डोळ्यांच्या अतिसूक्ष्म ऊतींवर काम करावे लागते. बालकाचे वय केवळ १३ महिने असल्याने ऍनेस्थेशिया देण्यापासून ते शस्त्रक्रियेदरम्यान प्रत्येक क्षणी अत्यंत काळजी घ्यावी लागली. यशस्वी शस्त्रक्रियेनंतर आता बालिकेच्या एका डोळ्याची दृष्टी हळूहळू पूर्ववत होत असून तिच्या दृष्टीमध्ये सुधारणा होत असल्याचे संकेत मिळत आहेत. ती आता प्रकाशाला प्रतिसाद देत असून तिच्या चेहऱ्याजवळ आणलेल्या वस्तू ओळखण्याचा प्रयत्न करत आहे. दोन्ही डोळ्यांची दृष्टी गेलेल्या बालिकेसाठी हा बदल अत्यंत दिलासादायक मानला जात आहे. वैद्यकीय पथक आता बालिकेच्या दुसऱ्या डोळ्यावरील शस्त्रक्रियेसाठी सज्ज झाले असून लवकरच पुढील प्रक्रिया पार पडणार आहे.
या यशस्वी शस्त्रक्रियेच्या निमित्ताने नवजात बालकांमधील डोळ्यांच्या आरोग्याचा आणि तपासणीचा मुद्दा पुन्हा एकदा ऐरणीवर आला आहे. विशेषतः नवजात शिशु अतिदक्षता विभागात उपचार घेतलेल्या किंवा मुदतीपूर्वी जन्मलेल्या बालकांची डोळ्यांची तपासणी जन्मानंतर पहिल्या काही आठवड्यांतच करणे अनिवार्य मानले जाते. सुरुवातीच्या टप्प्यात आरओपीचे निदान झाल्यास लेझर किंवा साध्या उपचारांनी बालकाची दृष्टी वाचवणे शक्य होते. मात्र जनजागृतीच्या अभावामुळे किंवा आर्थिक अडचणींमुळे अनेकदा पालकांकडून तपासणीस विलंब होतो आणि आजार शेवटच्या टप्प्यापर्यंत पोहोचतो. अशा अत्यंत नाजूक स्थितीत नागपूर एम्सने दाखवलेले वैद्यकीय कौशल्य मध्य भारतातील रुग्णांसाठी अत्यंत मार्गदर्शक आणि आशेचा किरण ठरत आहे.
मध्य भारतातील सामान्य आणि गरजू रुग्णांना अत्याधुनिक व दर्जेदार आरोग्य सुविधा पुरवण्याच्या दृष्टीने नागपूर एम्स सातत्याने महत्त्वपूर्ण कामगिरी करत आहे. विशेषतः लहान मुलांच्या डोळ्यांच्या गंभीर आजारांवर उपचार करण्यासाठी लागणारी अत्याधुनिक यंत्रसामग्री आणि तज्ज्ञ मनुष्यबळ उपलब्ध असल्याने अशा क्लिष्ट शस्त्रक्रिया सरकारी पातळीवर यशस्वी होत आहेत. हलाखीच्या परिस्थितीत असलेल्या कुटुंबातील या बालिकेला मिळालेले नवे जीवन एम्सच्या समर्पित सेवेचे प्रतीक ठरले आहे. या यशानंतर बालिकेच्या पालकांनी डॉक्टरांचे आणि एम्स प्रशासनाचे मनापासून आभार मानले आहेत. सध्या बालकाची प्रकृती स्थिर असून तज्ज्ञ डॉक्टरांचे पथक तिच्या प्रकृतीवर आणि दृष्टीच्या विकासावर सातत्याने लक्ष ठेवून आहे.
Leave a Reply