स्थान: Bhandara
वार्ताहर: साहिल येरने
भंडारा जिल्ह्यातील तुमसर तालुक्यातील सोरणा या दुर्गम खेड्यातील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेने ग्रामीण शैक्षणिक क्षेत्रात एक नवा आदर्श निर्माण केला आहे. शाळा कितीही दुर्गम, लहान आणि खेड्यापाड्यात वसलेली असली, तरीही अध्यापन करणारे शिक्षक जर कृतिशील, धडपडणारे आणि नवनवीन वाटा शोधणारे असतील, तर विद्यार्थ्यांच्या सर्वांगीण विकासाला कोणतीही मर्यादा आड येत नाही, हे या शाळेने प्रत्यक्ष सिद्ध करून दाखवले आहे. पहिली ते चौथीपर्यंतचे वर्ग असणाऱ्या या जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेत उपक्रमशील शिक्षक कैलास चव्हाण आणि त्यांचे सहकारी यांनी राबवलेल्या सातत्यपूर्ण शैक्षणिक प्रयोगांमुळे शाळेचा चेहरामोहरा पूर्णपणे बदलून गेला असून, विद्यार्थ्यांच्या शैक्षणिक गुणवत्तेत लक्षणीय चमक दिसून येत आहे.
सोरणा हे बहुतांश आदिवासी व वंचित घटकांची वस्ती असलेले ग्रामीण गाव आहे. अशा प्रतिकूल परिस्थितीत चालवल्या जाणाऱ्या शाळेमध्ये विद्यार्थ्यांची नियमित उपस्थिती टिकवून ठेवणे, त्यांच्यात शिक्षणाची आवड निर्माण करणे आणि आधुनिक शिक्षण पद्धतींचा योग्य मेळ घालणे हे मोठे आव्हान होते. मात्र, शिक्षक कैलास चव्हाण यांनी या आव्हानाचे रूपांतर एका सुवर्णसंधीत केले. त्यांनी पारंपरिक पुस्तकी अध्यापनाला छेद देत कृतिशील शिक्षण, प्रत्यक्ष अनुभव आणि आनंददायी अध्ययन पद्धतींचा प्रभावी वापर सुरू केला. शाळेचे मुख्याध्यापक सि. सि. मेश्राम आणि स्थानिक गावकऱ्यांच्या सहकार्याने त्यांनी शाळेच्या वर्गखोल्या केवळ चार भिंती न ठेवता ज्ञानरचनावादी समृद्ध अध्ययन केंद्रात रूपांतरित केल्या.
या शाळेत राबवण्यात आलेले शैक्षणिक नावीन्य आणि विद्यार्थ्यांनी विविध उपक्रमांत दाखवलेली गुणवत्ता राज्यपातळीवर कौतुकाचा विषय ठरली. ‘निपा’ अर्थात राष्ट्रीय तसेच महाराष्ट्र शैक्षणिक नियोजन व प्रशासन संस्थेमार्फत शालेय नेतृत्व विकास कार्यक्रमांतर्गत महाराष्ट्रातील अग्रगण्य शाळांच्या यशोगाथांचे संकलन आणि चित्रीकरण करण्यात आले होते. संपूर्ण राज्यभरातून निवडल्या गेलेल्या केवळ चार प्राथमिक शाळांमध्ये सोरणा येथील जिल्हा परिषद प्राथमिक शाळेचा समावेश करण्यात आला होता. या शाळेतील बदल, शिक्षकांची मेहनत आणि विद्यार्थ्यांचा आत्मविश्वास यावर आधारित लघुपट तयार करून तो राज्यभरातील इतर शिक्षकांसाठी मार्गदर्शक म्हणून सादर करण्यात आला. ही बाब केवळ तुमसर तालुक्यासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण विदर्भ व राज्याच्या प्राथमिक शिक्षण क्षेत्रासाठी अभिमानास्पद ठरली.
शाळेमध्ये विद्यार्थ्यांच्या भाषा, गणित आणि सामान्य ज्ञानाच्या पायाभूत संकल्पना पक्क्या करण्यावर विशेष भर दिला गेला. दृकश्राव्य साधनांचा सुयोग्य वापर, शैक्षणिक खेळ, परिसर अभ्यास आणि सुलेखन यांसारख्या उपक्रमांमुळे विद्यार्थ्यांची शिकण्याची गती आणि समज वाढली. दुर्गम भागातील मुले कोणताही संकोच न बाळगता आत्मविश्वासाने संवाद साधू लागली आणि विविध विषयांत त्यांची प्रगती स्पष्ट दिसू लागली. शिक्षकांनी केवळ वर्गात शिकवण्यापुरते मर्यादित न राहता विद्यार्थ्यांच्या सामाजिक आणि मानसिक गरजा समजून घेत त्यांच्याशी आत्मीय नाते जोडले, ज्यामुळे पटनोंदणी आणि नियमित उपस्थितीमध्येही मोठी सुधारणा घडून आली.
ग्रामीण भागातील प्राथमिक शाळांपुढे अनेकदा भौगोलिक अडचणी, पायाभूत सुविधांचा अभाव आणि संसाधनांची कमतरता यांसारख्या गंभीर समस्या उभ्या असतात. अनेकदा खेड्यापाड्यातील सरकारी शाळांबाबत पालकांमध्ये असणारी अनास्था दूर करणे हे शिक्षकांसाठी मोठे काम असते. सोरणा येथील शाळेने हे सिद्ध केले की, उपलब्ध साधनसामग्रीचा योग्य विनियोग आणि शिक्षकांचे निष्ठावान कार्य यांच्या बळावर खासगी शाळांच्या तोडीस तोड शिक्षण जिल्हा परिषद शाळेतही देता येऊ शकते. पालक आणि ग्रामस्थांना शाळेच्या प्रगतीमध्ये सहभागी करून घेतल्याने शिक्षण ही केवळ शिक्षकांची जबाबदारी न राहता संपूर्ण गावाची लोकचळवळ बनली.
दुसरीकडे, ग्रामीण भागातील अशा आदर्श शाळांचे यश टिकवून ठेवण्यासाठी प्रशासकीय सातत्य आणि पुरेशा शिक्षक मनुष्यबळाची उपलब्धता तितकीच महत्त्वाची असते. दुर्गम भागातील शाळांमध्ये शिक्षकांची पदे रिक्त राहिल्यास अशा उपक्रमांना खीळ बसण्याचा धोका निर्माण होतो. सोरणा शाळेतील शिक्षकांच्या रिक्त जागांबाबत काही काळापूर्वी स्थानिक पालक आणि विद्यार्थ्यांनी प्रशासनाचे लक्ष वेधण्यासाठी प्रयत्न केल्याच्या घटनाही समोर आल्या होत्या. त्यामुळे अशा गुणवत्तापूर्ण शाळांना वेळेवर शिक्षक देणे आणि आवश्यक ते प्रशासकीय पाठबळ पुरवणे अत्यंत गरजेचे असल्याचे शिक्षणतज्ज्ञांचे मत आहे.
सोरणा जिल्हा परिषद शाळेचा हा प्रवास महाराष्ट्रातील इतर ग्रामीण शाळांसाठी अत्यंत प्रेरणादायी ठरला आहे. योग्य नेतृत्व, समर्पित शिक्षक आणि संवेदनशील अध्यापन पद्धती यांच्या जोरावर खेड्यापाड्यातील मुलांचे भविष्य कसे उज्ज्वल करता येऊ शकते, याचे हे एक उत्तम उदाहरण आहे. शिक्षक कैलास चव्हाण आणि शाळेच्या संपूर्ण चमूने घेतलेली ही मेहनत ग्रामीण शिक्षण व्यवस्थेतील एक प्रकाशवाट ठरली असून, धडपडणाऱ्या शिक्षकांमुळे दुर्गम भागातील बालकांचे आयुष्य कसे बदलू शकते, याचा हा बोलका पुरावा आहे.
Leave a Reply