स्थान: उत्तराखंड
वार्ताहर: साहिल येरने
उत्तराखंडमधील जगप्रसिद्ध श्री बद्रीनाथ धाम परिसरामध्ये स्थानिक प्रशासनाची कोणतीही पूर्वपरवानगी न घेता भव्य सांस्कृतिक कार्यक्रमाचे आयोजन केल्याप्रकरणी चमोलीचे जिल्हा दंडाधिकारी गौरव कुमार यांनी भारतीय लष्कराच्या गढवाल स्काउट्सचे कमांडिंग ऑफिसर कर्नल शांतनु यांना कारणे दाखवा नोटीस बजावली आहे. या कार्यक्रमादरम्यान मोठ्या प्रमाणावर गर्दी जमली होती आणि उच्च क्षमतेच्या ध्वनिक्षेपकांचा म्हणजेच साऊंड सिस्टीमचा वापर करण्यात आला होता. बद्रीनाथ मंदिराच्या अत्यंत संवेदनशील व धार्मिकदृष्ट्या पवित्र परिसरात अशा प्रकारे नियमबाह्य रीतीने कार्यक्रम आयोजित केल्याने स्थानिक पातळीवर नाराजी व्यक्त करण्यात आली असून प्रशासनाने या घटनेची गंभीर दखल घेत लष्करी अधिकाऱ्याकडून सविस्तर स्पष्टीकरण मागवले आहे.
जिल्हा प्रशासनाने पाठवलेल्या अधिकृत नोटीसमध्ये स्पष्ट करण्यात आले आहे की, बद्रीनाथ धाम हे देशभरातील कोट्यवधी भाविकांचे सर्वोच्च श्रद्धास्थान आहे. या तीर्थक्षेत्राचे धार्मिक पावित्र्य, शांतता आणि सुरक्षितता राखणे हे प्रशासनाचे सर्वोच्च कर्तव्य आहे. अशा संवेदनशील आणि पवित्र ठिकाणी कोणत्याही मोठ्या जाहीर कार्यक्रमाचे आयोजन करण्यापूर्वी स्थानिक जिल्हा प्रशासनाची आणि पोलीस यंत्रणेची रीतसर पूर्वपरवानगी घेणे बंधनकारक असते. मात्र, गढवाल स्काउट्सकडून अशा प्रकारची कोणतीही कायदेशीर अनुमती न घेता थेट बद्रीनाथ धाममध्ये मोठा मेळावा भरवण्यात आला. जिल्हा दंडाधिकारी गौरव कुमार यांनी आपल्या नोटीसमध्ये नमूद केले आहे की, कार्यक्रमात वापरण्यात आलेल्या तीव्र आवाजाच्या ध्वनीयंत्रणेमुळे मंदिरातील दैनंदिन धार्मिक विधी, प्रार्थना आणि भाविकांच्या उपासनेत व्यत्यय निर्माण झाला.
मिळालेल्या माहितीनुसार, भारतीय लष्कराच्या गढवाल स्काउट्सच्या वतीने ‘ऑपरेशन सद्भावना’ या उपक्रमांतर्गत ‘देवभूमी सांस्कृतिक महोत्सव’ आयोजित करण्यात आला होता. या कार्यक्रमाच्या माध्यमातून स्थानिक लोकसंस्कृती आणि कलाकारांना व्यासपीठ उपलब्ध करून देण्याचा लष्कराचा मानस होता. तथापि, ज्या ठिकाणी हा कार्यक्रम पार पडला, ते ठिकाण मुख्य मंदिर परिसराच्या अत्यंत जवळ होते. या कार्यक्रमाला स्थानिक नागरिक आणि पर्यटकांची प्रचंड गर्दी उसळली होती. कार्यक्रमादरम्यान डीजे आणि शक्तिशाली ध्वनीयंत्रणेवरून मोठ्या आवाजात गाणी वाजवण्यात आल्याने संपूर्ण परिसरात तीव्र स्वरूपाचा आवाज निर्माण झाला, ज्यामुळे मंदिराच्या पारंपारिक शांततेला तडे गेले.
या सांस्कृतिक कार्यक्रमादरम्यान झालेल्या मोठ्या आवाजातील संगीतावर भारतीय जनता पक्षाचे ज्येष्ठ नेते डॉ. मुरली मनोहर जोशी यांनी जाहीर आक्षेप नोंदवला होता. बद्रीनाथ धामच्या धार्मिक परंपरेचा दाखला देत त्यांनी या घटनेवर तीव्र नाराजी व्यक्त केली होती. त्यांनी स्पष्ट केले होते की, हिमालयातील या सर्वोच्च पावन स्थळाचे स्वतःचे एक आध्यात्मिक वातावरण आणि नियम आहेत. स्थानिक धार्मिक समजुती आणि परंपरांनुसार बद्रीनाथ धाममध्ये मोठ्या आवाजात शंख वाजवण्यासही मनाई मानली जाते, जेणेकरून तेथील नैसर्गिक शांतता आणि ध्यानधारणेचे वातावरण भंग पावू नये. ज्या ठिकाणी शंखनादावरही मर्यादा पाळल्या जातात, त्या ठिकाणी इतक्या मोठ्या आवाजात डीजे आणि संगीताचा जाहीर कार्यक्रम होणे हे मंदिराच्या पावित्र्याशी विसंगत आहे, अशी भावना डॉ. जोशी यांनी व्यक्त केली होती. या वक्तव्यानंतर या प्रकरणाला अधिक गांभीर्य प्राप्त झाले आणि प्रशासकीय पातळीवर जलद हालचाली सुरू झाल्या.
बद्रीनाथ धाम हे हिमालयाच्या अत्यंत संवेदनशील परिसंस्थेमध्ये वसलेले आहे. हिमालयातील या भागात होणाऱ्या मोठ्या आवाजाच्या आणि प्रचंड गर्दीच्या कार्यक्रमांमुळे पर्यावरणाला तसेच स्थानिक भौगोलिक संरचनेला धोका निर्माण होऊ शकतो. अशा संवेदनशील ठिकाणी ध्वनीप्रदूषणावर नियंत्रण ठेवण्यासाठी प्रशासकीय आणि न्यायालयीन नियम अतिशय कडक आहेत. लष्करासारख्या अत्यंत शिस्तबद्ध संस्थेकडून अशा संवेदनशील स्थळी पूर्वपरवानगीशिवाय कार्यक्रम घेतला गेल्याने आश्चर्य व्यक्त केले जात आहे. जिल्हा प्रशासनाने या नोटीसमध्ये म्हटले आहे की, मंदिर परिसरात कायदा व सुव्यवस्था, गर्दीचे व्यवस्थापन आणि शांतता राखण्यासाठी सर्व संस्थांनी परस्पर समन्वयाने काम करणे गरजेचे आहे.
चमोली जिल्हा प्रशासनाने कर्नल शांतनु यांना लवकरात लवकर या नोटीसचे लेखी उत्तर देण्याचे निर्देश दिले आहेत. प्रशासकीय परवानग्या का डावलण्यात आल्या, एवढ्या मोठ्या गर्दीच्या सुरक्षेची जबाबदारी कशी निश्चित करण्यात आली होती आणि धार्मिक नियमांचे उल्लंघन का झाले, या सर्व मुद्द्यांवर लष्कराच्या अधिकाऱ्याला आपली भूमिका मांडावी लागणार आहे. लष्कराकडून या प्रकरणावर अद्याप अधिकृत निवेदन समोर आलेले नसले तरी, लष्कराचा हेतू स्थानिक समुदायाशी संवाद साधण्याचा होता असे समजते. मात्र, प्रशासनाने घेतलेल्या कठोर भूमिकेमुळे आता लष्कर आणि नागरी प्रशासनामधील समन्वय अधिक दक्षतेने हाताळला जाण्याची गरज अधोरेखित झाली आहे.
चारधाम यात्रेच्या काळात बद्रीनाथ, केदारनाथ, गंगोत्री आणि यमुनोत्री या चारही तीर्थक्षेत्रांमध्ये देश-विदेशातून लाखो भाविक दर्शनासाठी येत असतात. त्यामुळे या संपूर्ण पट्ट्यात शिस्त, शांतता आणि धार्मिक पावित्र्य अबाधित ठेवण्यासाठी प्रशासन नेहमीच दक्षता बाळगते. चमोली जिल्हा दंडाधिकाऱ्यांनी बजावलेली ही नोटीस भविष्यात अशा धार्मिक स्थळांवर विनापरवानगी आणि अनधिकृत पद्धतीने होणाऱ्या कार्यक्रमांना प्रतिबंध घालण्यासाठी एक महत्त्वाचा संदेश मानली जात आहे. बद्रीनाथ धामचे पावित्र्य आणि संवेदनशीलता जपणे ही सर्वांचीच सामूहिक जबाबदारी असून लष्कराच्या उत्तरावर जिल्हा प्रशासनाची पुढील भूमिका अवलंबून असणार आहे.
Leave a Reply