स्थान: Mumbai
वार्ताहर: साहिल येरने
मुंबईतील नामांकित इंडियन इन्स्टिट्यूट ऑफ टेक्नॉलॉजी बॉम्बे (IIT Bombay) येथील पवई कॅम्पसमध्ये एका विद्यार्थ्याने गळफास घेऊन आत्महत्या केल्याची धक्कादायक घटना समोर आली आहे. बी.टेक. दुसऱ्या वर्षात शिकणाऱ्या या १९ वर्षीय विद्यार्थ्याचा मृतदेह हॉस्टेलमधील त्याच्या खोलीत आढळला. सत्र परीक्षेदरम्यान कृत्रिम बुद्धिमत्ता अर्थात चॅटजीपीटी (ChatGPT) या तंत्रज्ञानाचा वापर केल्याच्या संशयावरून घडलेल्या घडामोडींनंतर काही तासांतच विद्यार्थ्याने हे टोकाचे पाऊल उचलल्याचे प्राथमिक तपासात निष्पन्न झाले आहे. या दुर्दैवी घटनेमुळे संपूर्ण कॅम्पसमध्ये तीव्र संतापाची लाट पसरली असून विद्यार्थ्यांनी प्रशासनाविरोधात जोरदार निदर्शने केली आहेत. मिळालेल्या माहितीनुसार, संबंधित विद्यार्थी आयआयटी बॉम्बेच्या ‘एनर्जी सायन्स अँड इंजिनिअरिंग’ विभागात बी.टेक.च्या दुसऱ्या वर्षात शिक्षण घेत होता. शुक्रवारी सुरू असलेल्या सत्र परीक्षेदरम्यान (Mid-Semester Exam) त्याने मोबाईल फोनच्या माध्यमातून प्रश्नपत्रिकेतील प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी चॅटजीपीटी या एआय टूलचा वापर करण्याचा प्रयत्न केला होता. परीक्षा हॉलमधील निरीक्षकांच्या ही बाब निदर्शनास आल्यानंतर त्याला परीक्षा प्रक्रियेतून बाजूला करण्यात आले. या संपूर्ण प्रकरणाची माहिती तत्काळ संबंधित विभागप्रमुख आणि कोर्स इन्स्ट्रक्टर यांना देण्यात आली होती. या घटनेनंतर विद्यार्थ्याला हॉस्टेल क्रमांक चारमधील त्याच्या खोलीत पाठवण्यात आले होते, जिथे संध्याकाळच्या सुमारास त्याने आत्महत्या केल्याचे उघडकीस आले. या प्रकरणी आयआयटी बॉम्बे प्रशासनाने आपली अधिकृत भूमिका स्पष्ट करताना सांगितले आहे की, संबंधित विद्यार्थ्यावर कोणतीही कठोर किंवा शिस्तभंगाची अधिकृत कारवाई करण्यात आलेली नव्हती. प्रशासनाच्या म्हणण्यानुसार, संबंधित विषयाच्या प्राध्यापकांनी आणि विभागप्रमुखांनी त्या विद्यार्थ्याचे समुपदेशन केले होते. तसेच या प्रकारामुळे त्याच्या शैक्षणिक भविष्यावर अथवा पदवीवर कोणताही विपरीत परिणाम होणार नाही, असा स्पष्ट दिलासाही त्याला देण्यात आला होता. प्रशासनाने विद्यार्थ्याला समजावून सांगून त्याच्यावरील मानसिक ताण कमी करण्याचा प्रयत्न केला होता, असा दावा संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या निवेदनात केला आहे. दुसरीकडे, या घटनेनंतर कॅम्पसमधील विद्यार्थ्यांमध्ये तीव्र असंतोष निर्माण झाला आहे. आंदोलन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांच्या मते, परीक्षा हॉलमध्ये विद्यार्थ्याला पकडल्यानंतर त्याला अपमानास्पद वागणूक देण्यात आली होती आणि त्याच्यावर तात्काळ निलंबनासह अत्यंत कठोर शिस्तभंगाची कारवाई करण्याची भीती दाखवण्यात आली होती. अशा प्रकारच्या दबावामुळे आणि भीतीपोटी विद्यार्थ्याने टोकाचा निर्णय घेतल्याचा गंभीर आरोप विद्यार्थी संघटनांनी केला आहे. प्रशासनाचा दावा आणि विद्यार्थ्यांचे आरोप यांमध्ये मोठी तफावत दिसून येत असून, विद्यार्थ्यांच्या एका मोठ्या गटाने या प्रकरणाची स्वतंत्र व निष्पक्ष चौकशी करण्याची जोरदार मागणी लावून धरली आहे. घटनेचे वृत्त समजताच हॉस्टेल आणि मुख्य इमारतीबाहेर सुमारे चारशेहून अधिक विद्यार्थी एकत्र आले. शुक्रवारी रात्री उशिरापर्यंत कॅम्पसमध्ये विद्यार्थ्यांचे मूक आंदोलन आणि घोषणाबाजी सुरू होती. विद्यार्थ्यांचा वाढता रोष आणि कॅम्पसमधील तणावपूर्ण वातावरण लक्षात घेता आयआयटी प्रशासनाने तातडीने बैठक घेऊन सुरू असलेल्या उर्वरित सर्व सत्र परीक्षा तात्पुरत्या स्वरूपात स्थगित करण्याचा निर्णय घेतला. परीक्षांचे नवे वेळापत्रक नंतर जाहीर केले जाईल, असे प्रशासनाकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे. पवई पोलीस ठाण्यात या प्रकरणी अपघाती मृत्यूची नोंद करण्यात आली असून पोलीस पुढील कायदेशीर तपास करत आहेत. आयआयटी बॉम्बेच्या पवई कॅम्पसमध्ये घडलेली ही घटना मानसिक आरोग्य आणि विद्यार्थ्यांवरील शैक्षणिक दबावाचा प्रश्न पुन्हा एकदा ऐरणीवर आणणारी ठरली आहे. गेल्या केवळ सहा महिन्यांच्या कालावधीत पवई कॅम्पसमध्ये घडलेली ही आत्महत्येची तिसरी घटना आहे. यापूर्वी जुलै महिन्यातही याच हॉस्टेलमध्ये एका विद्यार्थ्याने जीवन संपवले होते. देशातील सर्वोच्च तंत्रज्ञान शिक्षण संस्थांमध्ये विद्यार्थ्यांवर असणारा शैक्षणिक ताण, वाढती स्पर्धा आणि मानसिक आधाराचा अभाव याविषयी सातत्याने चर्चा होत असतानाच पुन्हा अशी घटना घडल्याने पालक आणि शिक्षणतज्ज्ञांमधून तीव्र चिंता व्यक्त केली जात आहे. तंत्रज्ञानाच्या युगात शिक्षण पद्धती आणि परीक्षा नियमावलीमध्ये बदल होत असताना विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्याची पद्धत अधिक संवेदनशील असणे गरजेचे असल्याचे मत व्यक्त होत आहे. एआय साधनांचा वापर रोखण्यासाठी स्पष्ट मार्गदर्शक तत्त्वांची आवश्यकता अधोरेखित होत असून, अशा प्रकरणांमध्ये केवळ कारवाईचा धाक न दाखवता विद्यार्थ्यांचे योग्य समुपदेशन आणि त्यांना मानसिक आधार देणारी भक्कम यंत्रणा कॅम्पसमध्ये कार्यरत असणे अत्यावश्यक बनले आहे. या संपूर्ण प्रकरणाची सखोल चौकशी करून सत्य समोर आणावे आणि भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी ठोस उपाययोजना कराव्यात, अशी ठाम मागणी विद्यार्थ्यांकडून केली जात आहे.
Leave a Reply