स्थान: केदारनाथ
वार्ताहर: साहिल येरने
उत्तराखंडमधील जगप्रसिद्ध केदारनाथ धाममध्ये यंदाच्या यात्रा हंगामात जमा झालेल्या कचऱ्याच्या आकडेवारीने पर्यावरणतज्ज्ञांची चिंता वाढवली आहे. एप्रिल ते ऑगस्ट २०२६ या अवघ्या पाच महिन्यांच्या कालावधीत केदारनाथ धाम आणि परिसरामध्ये तब्बल ५०.३० मेट्रिक टन कचरा जमा झाल्याची अधिकृत माहिती समोर आली आहे. विशेष म्हणजे, ही कचऱ्याची निर्मिती २०२५ च्या संपूर्ण यात्रा हंगामात गोळा करण्यात आलेल्या एकूण कचऱ्यापेक्षा अडीच पटीने म्हणजेच तब्बल १३५ टक्क्यांहून अधिक आहे. केदारनाथ नगर पंचायतीने माहिती अधिकार कायद्यांतर्गत (आरटीआय) दिलेल्या लेखी उत्तरातून ही धक्कादायक बाब स्पष्ट झाली आहे. उत्तर प्रदेशातील नोएडा येथील पर्यावरणवादी आणि आरटीआय कार्यकर्ते अमित गुप्ता यांनी यासंदर्भात नगर पंचायतीकडे अधिकृत विचारणा केली होती. माहिती अधिकार अर्जाला मिळालेल्या उत्तरातील आकडेवारीनुसार, मागील काही वर्षांच्या तुलनेत यंदा कचरा निर्मितीत प्रचंड वाढ नोंदवली गेली आहे. वर्ष २०२३ मध्ये केदारनाथमध्ये संपूर्ण वर्षात ३२.५८ मेट्रिक टन कचरा गोळा झाला होता. त्यानंतर २०२४ मध्ये हा आकडा २६.१० मेट्रिक टन आणि २०२५ मध्ये २१.४० मेट्रिक टन इतका नोंदवला गेला होता. मात्र, २०२६ मध्ये केवळ पाच महिन्यांतच ५०.३० मेट्रिक टन कचरा गोळा झाल्याचे निष्पन्न झाले आहे. ही आकडेवारी २०२३ च्या वार्षिक कचऱ्याच्या तुलनेत सुमारे ५४ टक्के अधिक आहे, तर २०२४ च्या तुलनेत तब्बल ९३ टक्के अधिक आहे. संपूर्ण यात्रा हंगाम पूर्ण होण्याआधीच अशा प्रकारे विक्रमी कचरा तयार झाल्याने हिमालयाच्या अत्यंत संवेदनशील परिसंस्थेवर प्रचंड भार पडत असल्याचे अधोरेखित झाले आहे. यंदाच्या २०२६ मधील महिन्यानिहाय कचरा संकलनाचा विचार केला असता, यात्रा सुरू झाल्यानंतरच्या सुरुवातीच्या महिन्यांत कचऱ्याचे प्रमाण सर्वाधिक असल्याचे दिसून आले आहे. एप्रिल महिन्यात धामचे कपाट उघडण्याच्या काळात १.७ मेट्रिक टन कचरा गोळा झाला होता. त्यानंतर मे महिन्यात भाविकांची गर्दी शिगेला पोहोचल्याने विक्रमी १६.३ मेट्रिक टन कचरा जमा झाला. जून महिन्यात ११.५ मेट्रिक टन, जुलै महिन्यात १०.५ मेट्रिक टन आणि ऑगस्ट महिन्यात १०.३ मेट्रिक टन कचरा नगर पंचायतीकडून संकलित करण्यात आला. मे आणि जून या दोन महिन्यांतच तब्बल २७.८ मेट्रिक टन कचरा निर्माण झाला, जो मागील दोन वर्षांच्या स्वतंत्र वार्षिक आकडेवारीपेक्षाही अधिक आहे. नगर पंचायतीने दिलेल्या माहितीनुसार, या पाच महिन्यांच्या कालावधीत जमा झालेल्या एकूण कचऱ्यापैकी सुमारे २० मेट्रिक टन कचरा हा केवळ प्लास्टिकचा होता. यामध्ये प्रामुख्याने पाण्याच्या बाटल्या, खाद्यपदार्थांचे वेस्टर्न वेष्टन आणि इतर प्लास्टिक साहित्याचा समावेश आहे. या २० मेट्रिक टन प्लास्टिक कचऱ्यापैकी १८.५ मेट्रिक टन कचऱ्यावर म्हणजेच सुमारे ९२.५ टक्के प्लास्टिकवर पुनर्प्रक्रिया करण्यात आल्याचा दावा नगर पंचायतीने केला आहे. उर्वरित कचरा स्थानिक लँडफिलमध्ये साठवला जात आहे. नगर पंचायतीच्या कार्यक्षेत्रात सध्या ३०,००० चौरस फुटांची लँडफिल क्षमता उपलब्ध असून, त्यापैकी २८,००० चौरस फूट जागा शिल्लक आहे. गेल्या पाच वर्षांच्या कालावधीत प्रशासनाने कचरा व्यवस्थापनासाठी चार स्वतंत्र लँडफिल्स तयार केल्याचेही अहवालात स्पष्ट करण्यात आले आहे. या विक्रमी कचऱ्यामागे केदारनाथ धामला भेट देणाऱ्या भाविकांच्या संख्येत झालेली लक्षणीय वाढ हे प्रमुख कारण मानले जात आहे. अधिकृत माहितीनुसार, सप्टेंबर २०२६ च्या अखेरपर्यंत सुमारे १५.४ लाखांहून अधिक भाविकांनी बाबा केदारनाथांचे दर्शन घेतले आहे. भाविकांच्या प्रचंड संख्येमुळे दैनंदिन वापराच्या पॅकेज्ड वस्तू, बाटलीबंद पाणी, प्लास्टिक रेनकोट आणि त्वरित तयार होणाऱ्या अन्नाची मागणी मोठ्या प्रमाणावर वाढली. या प्रचंड वापराचा थेट परिणाम कचरा निर्मितीवर झाला असून, कठीण भौगोलिक परिस्थितीत या कचऱ्याची वाहतूक आणि विल्हेवाट लावणे स्थानिक प्रशासनासाठी मोठे आव्हान ठरत आहे. या गंभीर परिस्थितीवर चिंता व्यक्त करताना पर्यावरण कार्यकर्ते अमित गुप्ता यांनी सांगितले की, केवळ पाच महिन्यांत मागील पूर्ण वर्षांच्या तुलनेत इतक्या मोठ्या प्रमाणावर कचरा तयार होणे, हे पर्यावरणाच्या दृष्टीने अतिसंवेदनशील असलेल्या हिमालयीन परिसंस्थेसाठी धोक्याची घंटा आहे. केदारनाथसारख्या ११,७५५ फूट उंचीवर वसलेल्या अतिदुर्गम आणि संवेदनशील भागात स्थानिक कचरा व्यवस्थापनाच्या पायाभूत सुविधांवर प्रचंड ताण पडत आहे. अशा उंच प्रदेशात निर्माण होणारा कचरा स्थानिक जलस्रोत, मंदाकिनी नदीचे खोरे आणि आजूबाजूच्या हिमनद्यांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम करू शकतो, असा इशारा पर्यावरण अभ्यासकांकडून दिला जात आहे. केदारनाथ धाम हे उच्च हिमालयातील जैवविविधतेने समृद्ध आणि पर्यावरणीयदृष्ट्या नाजूक क्षेत्र आहे. या ठिकाणी घनकचरा व्यवस्थापन करणे हे इतर सपाट मैदानी भागांप्रमाणे सोपे नसते. अतिउंचीवरील कमी तापमान, ऑक्सिजनची कमी पातळी, मर्यादित वाहतूक मार्ग आणि लँडफिलसाठी उपलब्ध जागेच्या मर्यादा यांमुळे कचऱ्याचे जलद विघटन होत नाही. त्यामुळे धामच्या पायथ्यापासून ते थेट मंदिराच्या परिसरापर्यंत कचरा संकलन अधिक गतिमान करणे, प्लास्टिकच्या पुनर्वापरावर भर देणे आणि भाविकांमध्ये जबाबदार पर्यटनाची जाणीव निर्माण करणे गरजेचे बनले आहे. प्रशासनाकडून प्लास्टिक कचऱ्यावर मोठ्या प्रमाणात प्रक्रिया केली जात असल्याचा दावा केला जात असला, तरी प्रत्यक्षात कचऱ्याचे मूळ स्रोत कमी करणे ही काळाची गरज आहे. केवळ पुनर्प्रक्रियेवर अवलंबून न राहता धाम परिसरात एकेरी वापराच्या प्लास्टिकवर काटेकोर बंदी, पॅकेज्ड बॉटलऐवजी पर्यायी पाणीपुरवठा व्यवस्था आणि भाविकांसाठी शून्य कचरा धोरणाची प्रभावी अंमलबजावणी करणे आवश्यक आहे. हिमालयाचे मूळ नैसर्गिक सौंदर्य आणि धार्मिक पावित्र्य टिकवून ठेवण्यासाठी प्रशासकीय यंत्रणा, स्थानिक व्यावसायिक आणि कोट्यवधी भाविक या सर्वांनी मिळून पर्यावरणपूरक वर्तणूक अंगीकारणे हीच खरी काळाची गरज ठरणार आहे.
