स्थान: लोकहित newsroom
वार्ताहर: साहिल येरने
भारतातील आघाडीची संरक्षण आणि अंतराळ उपकरणे उत्पादक कंपनी पारस डिफेन्स अँड स्पेस टेक्नॉलॉजीज लिमिटेडने अमेरिकेतील टँडम डिफेन्स एलएलसी या नामांकित कंपनीसोबत एक महत्त्वपूर्ण बौद्धिक संपदा परवाना करार केला आहे. या विशेष करारानुसार पारस डिफेन्सला आधुनिक ‘गार्डियन-१ इंटरसेप्टर’ या प्रगत अँटी-ड्रोन तंत्रज्ञानाचे भारतात उत्पादन आणि वितरण करण्याचे सर्वाधिकार प्राप्त झाले आहेत. टँडम डिफेन्स ही अमेरिकेच्या ‘ऑटोनॉमस पॉवर कॉर्पोरेशन’ अर्थात ‘पावरस’ या तंत्रज्ञान कंपनीची पूर्ण मालकीची उपकंपनी आहे. देशातील वाढत्या ड्रोन धोक्यांच्या पार्श्वभूमीवर हवाई संरक्षण यंत्रणा अधिक सक्षम आणि आधुनिक करण्याच्या दृष्टीने हा व्यावसायिक करार अत्यंत महत्त्वपूर्ण टप्पा मानला जात आहे.
पारस डिफेन्सने ३० जून २०२६ रोजी मुंबई शेअर बाजार आणि राष्ट्रीय शेअर बाजाराला दिलेल्या अधिकृत नियामक निवेदनात या कराराची औपचारिक माहिती दिली. हा करार ‘एक्सक्लुझिव्ह आयपी लायसन्सिंग अॅग्रीमेंट’ या स्वरूपाचा असून तो सुरुवातीला १२ महिन्यांच्या कालावधीसाठी लागू असेल. दोन्ही कंपन्यांच्या परस्पर संमतीने या कराराची मुदत पुढे वाढवण्याची स्पष्ट तरतूद यात करण्यात आली आहे. या परवान्यामुळे पारस डिफेन्सला गार्डियन-१ तंत्रज्ञानावर आधारित काऊंटर-यूएव्ही यंत्रणांचे देशांतर्गत उत्पादन करण्याचे कायदेशीर हक्क मिळाले असून भारतीय बाजारपेठेत या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाची उपलब्धता वाढवण्याचा मार्ग मोकळा झाला आहे.
गार्डियन-१ इंटरसेप्टर ही एक हाय-स्पीड आणि प्रगत बॅटरीवर चालणारी अँटी-ड्रोन प्रणाली आहे. आधुनिक युद्धभूमीवर मोठ्या प्रमाणावर वापरल्या जाणाऱ्या ‘शाहेद-१३६’ आणि ‘गेरान-२’ सारख्या वन-वे अटॅक ड्रोन्स तसेच आत्मघाती मानवरहित विमानांचा हवेतच मुकाबला करण्यासाठी ही प्रणाली विशेषतः डिझाइन करण्यात आली आहे. ही यंत्रणा येणाऱ्या शत्रूच्या ड्रोनचा हवेतच अचूक वेध घेऊन त्याला थेट धडक देऊन नष्ट करण्याचे कार्य करते. पारंपारिक क्षेपणास्त्र संरक्षण यंत्रणांच्या तुलनेत अशा प्रकारच्या लहान आणि वेगवान इंटरसेप्टर यंत्रणा अत्यंत कमी खर्चात आणि उच्च अचूकतेने काम करू शकतात. यामुळे सीमेवरील संवेदनशील लष्करी तळ, नागरी प्रतिष्ठाने आणि मोक्याच्या ठिकाणांवरील हवाई सुरक्षा अधिक भक्कम करता येणे शक्य होणार आहे.
या कराराची चर्चा केवळ प्रगत संरक्षण तंत्रज्ञानापुरती मर्यादित नसून त्याला महत्त्वाचे आंतरराष्ट्रीय आणि राजकीय संदर्भही जोडले गेले आहेत. टँडम डिफेन्सची मूळ कंपनी असलेली ‘ऑटोनॉमस पॉवर कॉर्पोरेशन’ (पावरस) अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या निकटवर्तीयांशी आणि त्यांच्या कुटुंबीयांशी असलेल्या व्यावसायिक संबंधांमुळे जागतिक स्तरावर चर्चेत राहिली आहे. विविध आंतरराष्ट्रीय संरक्षण विश्लेषकांच्या वृत्तांनुसार, या अमेरिकन कंपनीचे ट्रम्प यांच्या मुलांशी आणि त्यांच्या संबंधित व्यावसायिक संस्थांशी आर्थिक संबंध आहेत. त्यामुळे या कंपनीने भारतीय संरक्षण क्षेत्रातील अग्रगण्य खाजगी उत्पादकासोबत केलेला हा सहकार्य करार जागतिक धोरणात्मक वर्तुळात विशेष लक्षवेधी ठरला आहे.
संरक्षण विश्लेषकांनी या कराराबाबत एक अत्यंत महत्त्वाची तांत्रिक आणि प्रक्रियात्मक बाब स्पष्ट केली आहे. पारस डिफेन्सने या तंत्रज्ञान हस्तांतरण आणि उत्पादनाचा परवाना मिळवला असला, तरी ही थेट भारतीय सशस्त्र दलांची अधिकृत खरेदी किंवा शासकीय कंत्राट नाही. भारतीय सैन्य, हवाई दल किंवा नौदलात या प्रणालीचा प्रत्यक्ष समावेश होण्यासाठी भारताच्या संरक्षण संपादन प्रक्रियेचे काटेकोर निकष पूर्ण करावे लागतील. यामध्ये भारतीय भूभागावर आणि विविध हवामान परिस्थितीत होणाऱ्या प्रत्यक्ष लष्करी चाचण्या, गुणवत्ता मानके आणि स्पर्धात्मक निविदा प्रक्रियेचा समावेश असेल. त्यामुळे हा करार म्हणजे भारताच्या खाजगी क्षेत्रात प्रगत काऊंटर-ड्रोन क्षमता निर्माण करण्याची एक प्राथमिक आणि महत्त्वाची पूर्वतयारी आहे.
या घडामोडीला आणखी एका आंतरराष्ट्रीय घडामोडीची पार्श्वभूमी लाभलेली दिसून येते. भारताच्या पारस डिफेन्ससोबत जून २०२६ मध्ये करार केल्यानंतर काही महिन्यांतच अमेरिकन कंपनी पावरसने पाकिस्तानच्या लष्कराशीही संवाद साधून प्राथमिक खरेदी करार केल्याच्या बातम्या समोर आल्या होत्या. एकाच अमेरिकन तंत्रज्ञान कंपनीचे भारत आणि पाकिस्तान या दोन्ही शेजारी देशांमधील संरक्षण बाजारातील व्यवहार आंतरराष्ट्रीय स्तरावर चर्चेचा विषय ठरले आहेत. तथापि, भारतीय बाजाराच्या दृष्टीने पारस डिफेन्ससाठी हा करार देशांतर्गत संरक्षण उत्पादन क्षेत्रात स्वावलंबनाला गती देणारा ठरू शकतो, कारण यामुळे देशांतर्गत पातळीवर अत्याधुनिक इंटरसेप्टर तंत्रज्ञानाची निर्मिती क्षमता निर्माण होईल.
सद्यस्थितीत जगभरातील आधुनिक युद्धांमध्ये मानवरहित विमाने आणि स्वस्त आत्मघाती ड्रोन हल्ल्यांचे प्रमाण वेगाने वाढत आहे. रशिया-युक्रेन संघर्ष असो वा पश्चिम आशियातील तणाव, कमी खर्चातील ड्रोन हल्ल्यांनी पारंपारिक संरक्षण व्यूहरचनांसमोर मोठे आव्हान उभे केले आहे. भारताच्या सीमाभागातही अमली पदार्थ आणि शस्त्रास्त्रांची तस्करी रोखण्यासाठी तसेच संभाव्य ड्रोन हल्ल्यांचा धोका परतवून लावण्यासाठी अशा प्रकारच्या काऊंटर-यूएव्ही यंत्रणांची नितांत गरज भासत आहे. पारस डिफेन्स आणि टँडम डिफेन्स यांच्यातील हा करार भारतीय उद्योगाला जागतिक दर्जाचे अँटी-ड्रोन तंत्रज्ञान विकसित करण्यास आणि भविष्यातील संभाव्य गरजा पूर्ण करण्यास सक्षम करेल असा विश्वास व्यक्त केला जात आहे.
Leave a Reply