रावण पूजा परंपरा: गोंदियातील कल सावटोला येथे आदिवासी बांधवांकडून रावणाची पूजा; दसऱ्याच्या प्रथांवर पुन्हा चर्चा

# रावण पूजा परंपरा: गोंदियातील कल सावटोला येथे आदिवासी बांधवांकडून रावणाची पूजा; दसऱ्याच्या प्रथांवर पुन्हा चर्चा

दसरा म्हटला की देशातील अनेक भागांत रावणाच्या पुतळ्याचे दहन आणि असत्यावर सत्याच्या विजयाचा उत्सव हे चित्र समोर येते. मात्र, भारतातील सांस्कृतिक परंपरा एकसारख्या नाहीत. काही समुदायांमध्ये रावणाकडे पाहण्याची दृष्टी वेगळी असून, त्याच्याशी संबंधित श्रद्धा आणि पूजा आजही जपल्या जातात. गोंदिया जिल्ह्यातील देवरी तालुक्यातील कल सावटोला येथे आदिवासी बांधवांनी दसऱ्याच्या निमित्ताने रावणाची पूजा-अर्चना केली. या परंपरेमुळे विविध समुदायांच्या सांस्कृतिक श्रद्धा आणि इतिहासाकडे पाहण्याच्या दृष्टिकोनातील वैविध्य पुन्हा चर्चेत आले आहे.

## कल सावटोला येथे रावणाची पारंपरिक पूजा

उपलब्ध वृत्तानुसार, कल सावटोला येथील आदिवासी समाजातील काही बांधव रावणाला आपले कुलदैवत मानतात. त्यामुळे दसऱ्याच्या दिवशी रावण दहन करण्याऐवजी ते त्याची पूजा करतात. गावकरी तुलसीराम सलामे यांनी रावण हे आपले कुलदैवत असल्याचे सांगत, पूर्वजांच्या काळापासून ही परंपरा पाळली जात असल्याची भूमिका मांडली.

पुजारी गेंदलाल वरचो यांच्या म्हणण्यानुसार, गोंदियासह गडचिरोली, चंद्रपूर, नागपूर आणि भंडारा जिल्ह्यांतील काही आदिवासी समुदायांमध्येही रावणपूजेची परंपरा कायम आहे. या श्रद्धेचा संबंध त्यांच्या सामुदायिक परंपरा आणि सांस्कृतिक ओळखीशी जोडलेला असल्याचे त्यांच्या वक्तव्यांतून दिसते.

## रावण दहन आणि रावण पूजा : दोन वेगवेगळे दृष्टिकोन

दसऱ्याच्या पारंपरिक कथनात रावणाचा पराभव हा रामाच्या विजयाशी जोडला जातो. अनेक ठिकाणी रावण दहनातून वाईट प्रवृत्तींवर चांगुलपणाचा विजय दर्शवला जातो. मात्र, रावणाच्या व्यक्तिमत्त्वाचे आणि त्याच्या सांस्कृतिक स्थानाचे अर्थ सर्व समुदायांमध्ये समान नाहीत.

काही आदिवासी समुदाय रावणाला पूर्वज, दैवत किंवा आपल्या परंपरेतील महत्त्वाची व्यक्ती मानतात. त्यामुळे रावण दहनाची प्रथा त्यांच्यासाठी श्रद्धेच्या दृष्टीने वेगळा अर्थ धारण करू शकते. कल सावटोला येथील पूजा ही याच सांस्कृतिक विविधतेचे उदाहरण म्हणून पाहता येते.

या परंपरांचा विचार करताना कोणत्याही समुदायाच्या श्रद्धेला एकाच धार्मिक किंवा सांस्कृतिक चौकटीत बसवणे योग्य ठरणार नाही. स्थानिक इतिहास, मौखिक परंपरा आणि समुदायाच्या स्वतःच्या समजुती यांचा आदर राखून या विषयाकडे पाहणे आवश्यक आहे.

## सांस्कृतिक ओळख आणि परंपरांचे जतन

आदिवासी समाजातील अनेक परंपरा पिढ्यान्‌पिढ्या मौखिक स्वरूपात जतन झाल्या आहेत. धार्मिक विधी, सण, लोककथा, निसर्गाशी संबंधित श्रद्धा आणि सामुदायिक प्रथा या त्यांच्या सांस्कृतिक ओळखीचा भाग असतात. अशा परंपरांची नोंद करताना संबंधित समुदायाचे म्हणणे ऐकणे आणि त्यांच्या इतिहासाचा अभ्यास करणे महत्त्वाचे ठरते.

कल सावटोला येथील आदिवासी बांधवांनी रावण दहनाच्या प्रथेबाबत आपली वेगळी भूमिका मांडली आहे. भविष्यात रावण दहन रोखण्यासाठी प्रयत्न करण्याचा विचारही त्यांनी व्यक्त केल्याचे वृत्तात नमूद आहे. ही भूमिका त्यांच्या श्रद्धेच्या जतनाशी संबंधित आहे; मात्र अशा विषयांवर चर्चा करताना परस्परांचा आदर, संवाद आणि कायद्याच्या चौकटीचे पालन महत्त्वाचे राहते.

## विविध श्रद्धांचा आदर ही सामाजिक सलोख्याची गरज

एका भागात रावण दहनाची परंपरा असताना दुसऱ्या भागात रावणाची पूजा केली जाणे हे भारतातील सांस्कृतिक वैविध्य अधोरेखित करते. एखाद्या सणाचा अर्थ सर्व समाजघटकांसाठी एकसारखा असेलच असे नाही. त्यामुळे परंपरांमधील फरक समजून घेणे आणि त्यातून अनावश्यक संघर्ष निर्माण होऊ न देणे आवश्यक आहे.

रावणपूजेच्या परंपरेबाबत स्थानिक समुदायांनी मांडलेली भूमिका व्यापक सामाजिक चर्चेला वाव देते. या श्रद्धेचा इतिहास, तिचे प्रादेशिक स्वरूप आणि विविध आदिवासी समुदायांमधील प्रचलित प्रथा यांचा अभ्यास केल्यास विषय अधिक स्पष्ट होऊ शकतो.

कल सावटोला येथील घटना केवळ दसऱ्याच्या वेगळ्या विधीपुरती मर्यादित नाही. ती सांस्कृतिक ओळख, श्रद्धेचे स्वातंत्र्य आणि परंपरांच्या विविध अर्थांविषयी विचार करण्याची संधी देते. सामाजिक सलोखा टिकवण्यासाठी आवश्यक आहे तो एका परंपरेला दुसऱ्यापेक्षा श्रेष्ठ ठरवण्याचा आग्रह नव्हे, तर विविध समुदायांच्या श्रद्धा#GondiaNews #TribalTraditions #RavanWorship #wartaa समजून घेण्याची आणि त्यांचा सन्मान राखण्याची भूमिका.