स्थान: पश्चिम बंगाल
वार्ताहर: साहिल येरने
पश्चिम बंगालमधील जलपाईगुडी जिल्ह्यातील तीस्ता नदीच्या वेगवान प्रवाहात वाहून जाणाऱ्या एका अवघ्या तीन ते चार दिवसांच्या हत्तीच्या पिल्लाला स्थानिक मच्छिमारांनी अत्यंत धाडसाने जीवनदान दिले आहे. नदी ओलांडताना पाण्याच्या जोरदार प्रवाहामुळे हे पिल्लू आपल्या कळपापासून दुरावले आणि खोल पाण्यात वाहू लागले होते. पाण्याच्या पृष्ठभागावर केवळ त्याची सोंड हलताना दिसल्यानंतर स्थानिक मच्छिमारांनी तातडीने बोटीतून पाठलाग करून या नवजात पिल्लाला सुरक्षित बाहेर काढले. या बचावकार्यानंतर वन विभागाने अत्यंत तत्परता दाखवत अवघ्या दोन तासांत या पिल्लाला त्याच्या आईकडे सुखरूप पोहोचवले असून, आईनेही पिल्लाचा स्वीकार करून त्याला दूध पाजले आहे. ही संपूर्ण घटना गजोल्डोबा तीस्ता बॅरेज परिसरात घडली.
स्थानिक सूत्रांनी दिलेल्या माहितीनुसार, २१ सप्टेंबर रोजी हत्तींचा एक कळप वैकुंठपूर वन परिक्षेत्रातील जंगलातून तीस्ता नदी पार करत होता. पावसाळ्यानंतर नदीच्या पाण्याचा प्रवाह अत्यंत वेगवान होता. कळपातील इतर मोठे हत्ती पाण्याचा प्रवाह पार करण्यात यशस्वी ठरले; मात्र नुकतेच जन्मलेले हे छोटे पिल्लू पाण्याच्या तीव्र प्रवाहात तोल सांभाळू शकले नाही आणि प्रवाहासोबत वाहून जाऊ लागले. कळपातील हत्ती किनाऱ्यावर असहाय्यपणे पाहत राहिले आणि पिल्लू डोळ्यादेखत दूर अंतरावर वाहून गेले. पाण्याचा प्रवाह इतका वेगवान होता की हे पिल्लू काही किलोमीटरपर्यंत वाहत गेले.
या दरम्यान तीस्ता बॅरेजचे स्लुइस गेट ऑपरेटर तपन दास यांचे लक्ष नदीच्या मध्यभागी काहीतरी तरंगताना दिसल्यावर गेले. पाण्याच्या पातळीवर त्यांना हत्तीच्या पिल्लाची केवळ सोंड वर आलेली दिसली. पिल्लू श्वास घेण्यासाठी धडपडत असल्याचे लक्षात येताच त्यांनी प्रसंगावधान राखले. त्यांनी तत्काळ बॅरेजचे गेट उंचावून पाण्याचा प्रवाह नियंत्रित करण्याचा प्रयत्न केला, जेणेकरून पिल्लू गेटमध्ये अडकून जखमी होणार नाही. त्याच वेळी त्यांनी जवळच असलेल्या स्थानिक मच्छिमारांना फोन करून तात्काळ मदतीसाठी पाचारण केले आणि पिल्लू वाहून जात असलेल्या दिशेची माहिती दिली.
सूचना मिळताच स्थानिक मच्छिमार बब्लू दास आणि त्यांचे सहकारी मिथुन दास, अजय दास, विश्वनाथ तसेच गोपाळ यांनी कोणतीही वेळ न दवडता आपली छोटी लाकडी बोट पाण्यात घातली. नदीतील पाण्याच्या तीव्र प्रवाहाला तोंड देत हे मच्छिमार सुमारे तीन ते चार किलोमीटरपर्यंत बोटीने पिल्लाचा पाठलाग करत राहिले. अखेर त्यांनी पिल्लाजवळ बोट पोहोचवली. पिल्लू पाण्यात पूर्णपणे बुडत होते आणि केवळ त्याची सोंड बाहेर होती. मच्छिमारांनी अत्यंत सावधगिरी बाळगून पिल्लाला पकडले आणि मोठ्या कष्टाने खेचून आपल्या बोटीवर चढवले. काही वृत्तांनुसार हे अंतर तीन किलोमीटर, तर काहींनुसार सुमारे पाच किलोमीटर इतके होते.
बोटीवर आल्यानंतर पिल्लू प्रचंड घाबरलेले आणि थंड पडलेले होते. मच्छिमारांनी त्याला सुरक्षितपणे किनाऱ्याकडे आणण्यास सुरुवात केली. या प्रवासादरम्यान पिल्लाने आपल्या बचावकर्त्याच्या अंगावर सोंड ठेवून कृतज्ञता व्यक्त केल्यासारखा भासणारा एक भावुक क्षण कॅमेऱ्यात टिपला गेला. हा फोटो समाजमाध्यमांवर प्रचंड व्हायरल झाला असून वन्यजीवप्रेमींनी या अनोख्या क्षणाचे मनापासून कौतुक केले आहे. मच्छिमारांच्या या धाडसी कामगिरीमुळे एका निष्पाप जीवाचे प्राण वाचू शकले.
या बचावकार्याची माहिती मिळताच वैकुंठपूर वन विभागाचे पथक आणि बेलाकोबा रेंजचे अधिकारी घटनास्थळी दाखल झाले. वैकुंठपूरचे विभागीय वन अधिकारी (DFO) मुदित कुमार वर्मा आणि बेलाकोबा रेंज ऑफिसर समीरन राज यांच्या मार्गदर्शनाखाली वन कर्मचाऱ्यांनी पिल्लाचा ताबा घेतला. वन्यजीवांच्या वर्तणुकीनुसार, मानवाचा दीर्घकाळ स्पर्श झालेल्या किंवा वास लागलेल्या पिल्लाला अनेकदा हत्तींचा कळप नाकारतो. त्यामुळे पिल्लाला आईपासून जास्त काळ लांब ठेवणे अत्यंत धोक्याचे होते. वन विभागाने तातडीने घटनास्थळी पशुवैद्यकीय पथकाकरवी पिल्लाची प्राथमिक आरोग्य तपासणी करून घेतली. सुदैवाने पिल्लाला कोणतीही गंभीर इजा झाली नव्हती.
आरोग्य तपासणी पूर्ण झाल्यानंतर वन पथकाने ज्या भागात हत्तींचा कळप थांबला होता, त्या दिशेने शोधमोहीम सुरू केली. ज्या ठिकाणी पिल्लू वाहून गेले होते, तिथून काही अंतरावर जंगलाच्या कडेला त्याची आई आणि कळप चिंतेत फिरताना आढळले. वन कर्मचाऱ्यांनी अत्यंत सावधपणे सुरक्षित अंतर राखून पिल्लाला त्या दिशेने सोडले. पिल्लू दिसताच हत्तीणीने पुढे येऊन त्याला जवळ घेतले आणि थोड्याच वेळात त्याला दूध पाजण्यास सुरुवात केली. यामुळे पिल्लाचा कळपाने स्वीकार केल्याचे स्पष्ट झाले आणि बचाव मोहिमेतील सर्वांनी सुटकेचा निःश्वास सोडला.
बचावकार्यात सहभागी असलेले मच्छिमार बब्लू दास यांनी या प्रसंगाबद्दल सांगितले की, पिल्लू जेव्हा बोटीवर आले तेव्हा ते प्रचंड घाबरलेले होते आणि त्याचे शरीर पूर्णपणे गार पडले होते. त्यांनी त्याला शांत करण्याचा प्रयत्न केला आणि न घाबरता वेगाने बोट किनाऱ्याकडे वळवली. तर वन अधिकारी मुदित कुमार वर्मा यांनी सांगितले की, स्थानिक मच्छिमारांनी दाखवलेले प्रसंगावधान आणि वन कर्मचाऱ्यांच्या तत्परतेमुळे या नवजात पिल्लाचे प्राण वाचू शकले आणि अवघ्या दोन तासांत त्याला त्याच्या नैसर्गिक अधिवासात आईकडे सुपूर्द करण्यात यश आले.
उत्तर बंगालमधील जलपाईगुडी आणि डुआर्स परिसर हा हत्तींच्या अधिवासासाठी आणि स्थलांतर मार्गांसाठी ओळखला जातो. पावसाळ्यात तीस्ता आणि तिच्या उपनद्यांच्या पात्रात पाण्याचा विसर्ग अचानक वाढल्याने हत्तींना नद्या पार करणे अनेकदा आव्हानात्मक ठरते. मात्र स्थानिक नागरिक, मच्छिमार आणि वन विभागाच्या सतर्कतेमुळे एका निष्पाप वन्यजीवाला जीवनदान मिळाले असून या यशस्वी बचाव मोहिमेचे सर्व स्तरांतून कौतुक होत आहे.
