वार्ताहर: साहिल येरने
भारताची प्राचीन परंपरा आणि राष्ट्रवादाच्या संकल्पनेवरून देशातील राजकीय वर्तुळात नवा वाद उफाळून आला आहे. माजी उपराष्ट्रपती मोहम्मद हमीद अन्सारी यांनी केलेल्या एका वक्तव्याचा समाचार घेताना उत्तर प्रदेशचे मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी त्यांच्यावर अत्यंत परखड शब्दांत टीका केली आहे. हमीद अन्सारी यांचे विचार हे भारत आणि समृद्ध भारतीय परंपरेसाठी अत्यंत चिंताजनक व धक्कादायक असल्याचे योगी आदित्यनाथ यांनी म्हटले आहे. देशातील सर्वोच्च घटनात्मक पदावर दीर्घकाळ राहिलेल्या व्यक्तीकडून अशा प्रकारच्या नकारात्मक आणि समाजाचे ध्रुवीकरण करणाऱ्या भूमिकेची मुळीच अपेक्षा केली जाऊ शकत नाही, असा ठाम युक्तिवाद मुख्यमंत्र्यांनी केला आहे. ग्रेटर नोएडा येथे आयोजित एका जाहीर कार्यक्रमादरम्यान उपस्थितांशी संवाद साधताना त्यांनी हा थेट राजकीय आणि वैचारिक हल्ला चढवला. हा संपूर्ण वाद नवी दिल्ली येथे दिवंगत विधीज्ज्ञ आणि लेखक ए. जी. नुरानी यांच्या स्मरणार्थ आयोजित व्याख्यानातून सुरू झाला. या कार्यक्रमात भाषण करताना माजी उपराष्ट्रपती हमीद अन्सारी यांनी देशातील सध्याच्या राजकीय आणि सामाजिक परिस्थितीवर गंभीर भाष्य केले होते. भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांच्या एका ऐतिहासिक विधानाचा हवाला देत त्यांनी देशात वाढत्या हिंदू दक्षिणपंथी सांप्रदायिकतेवर चिंता व्यक्त केली होती. अन्सारी यांच्या मते, देशाची मूळ ओळख असलेल्या सर्वसमावेशक नागरी राष्ट्रवादाकडून आज सांस्कृतिक राष्ट्रवादाकडे वाटचाल सुरू आहे, जी देशाच्या एकात्मतेसाठी आव्हानात्मक ठरू शकते. या वक्तव्यावरून देशातील राजकीय वातावरण चांगलेच तापले असून विविध स्तरांतून त्यावर परस्परविरोधी प्रतिक्रिया उमटत आहेत. हमीद अन्सारी यांच्या या भूमिकेला मुख्यमंत्री योगी आदित्यनाथ यांनी जोरदार प्रत्युत्तर दिले आहे. सनातन परंपरा आणि भारतीय संस्कृती ही सदैव सर्वसमावेशक आणि ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ या उदात्त तत्त्वावर आधारलेली राहिलेली आहे, असे सांगत मुख्यमंत्र्यांनी अन्सारींचे दावे फेटाळून लावले. भारताच्या हजारो वर्षांच्या इतिहासात कोणत्याही विशिष्ट समूहावर अन्याय झालेला नसून सर्वांना समान आदर आणि स्थान देणारी ही भूमी आहे, असे त्यांनी अधोरेखित केले. संविधानाच्या उच्च पदांवर राहिलेल्या नेत्यांनी देशाची जागतिक पातळीवरील प्रतिमा उंचावण्यासाठी आणि राष्ट्रीय ऐक्य मजबूत करण्यासाठी मार्गदर्शन करणे अपेक्षित असते. परंतु, अशा प्रकारे भारताच्या मूलतत्त्वांवर आणि बहुसंख्याकांच्या सांस्कृतिक परंपरेवर शंका उपस्थित करणे हे आंतरराष्ट्रीय पातळीवर देशाला बदनाम करू पाहणाऱ्या शक्तींचे मनोधैर्य वाढवणारे ठरते, असा थेट आरोप योगी आदित्यनाथ यांनी केला. भारतीय परंपरेला संकुचित चौकटीत बसवण्याचा प्रयत्न करणे हा देशाच्या मूळ आत्म्याचा अपमान असल्याचे मत सत्ताधारी पक्षाकडून सातत्याने व्यक्त केले जात आहे. राजकीय विश्लेषकांच्या मते, हा वाद केवळ दोन नेत्यांमधील शाब्दिक चकमक नसून भारतीय राष्ट्रवादाच्या दोन भिन्न विचारसरणींमधील संघर्षाचे प्रतीक आहे. एका बाजूला संविधानातील बहुसांस्कृतिकता आणि नागरी मूल्यांवर भर देणारा विचार मांडला जात आहे, तर दुसऱ्या बाजूला भारताच्या ऐतिहासिक, सांस्कृतिक आणि सनातन वारशाचे पुनरुज्जीवन हेच खरे राष्ट्रीय बलस्थान मानणारा दृष्टिकोन प्रबळपणे मांडला जात आहे. दोन्ही बाजूंनी मांडण्यात येणाऱ्या या भूमिकांमुळे देशातील वैचारिक मंथन अधिक तीव्र झाले आहे. माजी उपराष्ट्रपती हमीद अन्सारी यांनी यापूर्वीही अल्पसंख्याकांच्या सुरक्षिततेविषयी आणि सामाजिक न्यायाविषयी अनेकदा जाहीर मते मांडली आहेत. मात्र, पंडित नेहरूंच्या विधानाचा संदर्भ देऊन त्यांनी उपस्थित केलेल्या प्रश्नांवरून आता देशांतर्गत राजकीय वातावरण ढवळून निघाले आहे. योगी आदित्यनाथ यांनी घेतलेल्या आक्रमक भूमिकेमुळे हा मुद्दा केवळ उत्तर प्रदेशापुरता मर्यादित न राहता राष्ट्रीय स्तरावर चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरला आहे. देशाची अखंडता, सर्वसमावेशकता आणि सांस्कृतिक ओळख यांच्या व्याख्यांवरून सुरू झालेली ही चर्चा पुढील काळात अधिक व्यापक स्वरूप धारण करण्याची चिन्हे दिसत आहेत.














