स्थान: Bhandara
वार्ताहर: साहिल येरने
विदर्भाच्या समृद्ध आणि वैविध्यपूर्ण लोकपरंपरेचे प्रतीक असलेला ऐतिहासिक मारबत उत्सव भंडारा शहर तसेच ग्रामीण भागात अत्यंत उत्साहात, पारंपरिक वातावरणात आणि ढोल-ताशांच्या गगनभेदी गजरात साजरा करण्यात आला. तान्हा पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी आयोजित होणाऱ्या या उत्सवात नागरिकांनी मोठ्या संख्येने सहभागी होऊन आपली प्राचीन संस्कृती जपण्याचा संदेश दिला. आधुनिक युगात मोबाईल, इंटरनेट आणि सोशल मीडियाचा प्रचंड प्रभाव वाढलेला असतानाही, विदर्भातील ही शतकानुशतके जुनी परंपरा सर्वसामान्य नागरिकांनी आजही तितक्याच निष्ठेने, आस्थेने आणि उत्साहाने टिकवून ठेवल्याचे या उत्सवाच्या निमित्ताने पाहायला मिळाले.
भंडारा शहरातील टाकळी, खामतलाव चौक आणि गांधी चौकासह प्रमुख मार्गांवरून पारंपरिक मारबतीची भव्य मिरवणूक काढण्यात आली. त्याचप्रमाणे ग्रामीण भागातही कसलवाडा, खोकरला, पांढराबोडी, दाभा, भोजापूर, खुटसावरी, बेला आणि गणेशपूर यांसारख्या विविध गावांमध्ये मारबत मिरवणुकीचे आयोजन करण्यात आले होते. या मिरवणुकीदरम्यान ‘घेऊन जा गे मारबत’ आणि ‘ढेलण, मोंगसा, महागाई आणि बेरोजगारी घेऊन जा गे मारबत’ अशा गगनभेदी घोषणांनी संपूर्ण परिसर दुमदुमून गेला होता. समाजातील अनिष्ट प्रथा, रोगराई, दैनंदिन जीवनातील अडचणी तसेच सध्याच्या काळातील ज्वलंत समस्यांचे उच्चाटन व्हावे, या उद्देशाने मारबतीसमोर नागरिकांनी आपल्या तीव्र भावना व्यक्त केल्या. खोकरला परिसरासह विविध ठिकाणी लहान मुलांचा म्हणजेच बच्चेकंपनीचा मोठा जल्लोष आणि उत्साह मिरवणुकीत विशेष आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरला.
लाखनी तालुक्यातील पालांदूर येथेही पारंपरिकतेचा आणि लोककलांचा वारसा जपत मारबत उत्सव अत्यंत उत्साही व अनोख्या वातावरणात पार पडला. तान्हा पोळ्याच्या निमित्ताने गावातील हौशी तरुणांनी संदल आणि ढोल-ताशांच्या निनादात संपूर्ण गावातून मारबतीची मिरवणूक काढली. सकाळच्या सत्रात आयोजित केलेल्या या कार्यक्रमाने संपूर्ण गावभर एक वेगळेच चैतन्य निर्माण केले होते. बच्चेकंपनीने या उत्सवात उस्फूर्तपणे सहभाग नोंदवून आनंद लुटला. गावातील विविध वस्त्यांमध्ये फिरणाऱ्या या मिरवणुकीचे नागरिकांनी जागोजागी स्वागत केले.
याच दरम्यान लाखनी तालुक्यातील खराशी गावातही धार्मिक आणि सांस्कृतिक वातावरण पाहायला मिळाले. श्रावण महिन्याच्या निमित्ताने दरवर्षीप्रमाणे याही वर्षी गावात पारंपरिक दिंडीचे आयोजन करण्यात आले होते. गावातील वारकरी भाविकांनी बालगोपालांसह या दिंडीत उत्साहाने सहभाग घेतला. टाळ-मृदंगाच्या तालावर आणि हरिनामाच्या जयघोषात निघालेल्या या दिंडीने गावातील प्रमुख मार्गांवरून प्रदक्षिणा घातली. या धार्मिक सोहळ्याची सांगता अखेर महाप्रसादाने करण्यात आली. गावच्या बालगोपालांपासून ते ज्येष्ठ नागरिकांपर्यंत सर्वच घटकांनी या दिंडीत मोठ्या आनंदाने सहभाग नोंदवून सामाजिक एकतेचे दर्शन घडवले.
विदर्भातील मारबत उत्सवाला सुमारे दीडशेहून अधिक वर्षांची ऐतिहासिक आणि सांस्कृतिक पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. नागपूर आणि भंडारा परिसरामध्ये पोळ्याच्या दुसऱ्या दिवशी म्हणजेच पाडव्याला पिवळी व काळी मारबत तसेच बडग्या काढण्याची प्राचीन परंपरा आहे. ऐतिहासिक संदर्भांनुसार, ब्रिटिश काळात ब्रिटिशांच्या जाचक राजवटीचा, अत्याचारांचा आणि तत्कालीन काळात पसरलेल्या प्लेग, कॉलरा यांसारख्या साथीच्या रोगांचा नायनाट करण्यासाठी लोकजागृतीचे माध्यम म्हणून या उत्सवाची सुरुवात झाली होती. काळाच्या ओघात या उत्सवाचे स्वरूप विस्तारत गेले असून, समाजातील वाईट प्रवृत्ती, रोगराई, इडा-पिडा आणि अनिष्ट रूढींचे दहन करण्याचे हे एक प्रभावी लोकमाध्यम बनले आहे.
आजच्या आधुनिक काळातही या उत्सवाचे महत्त्व तसूभरही कमी झालेले नाही. पूर्वी केवळ स्थानिक आजार आणि कृषी संकटांवर लक्ष केंद्रित केले जात असे, मात्र आता महागाई, बेरोजगारी, सामाजिक विषमता आणि भ्रष्टाचारासारख्या समकालीन ज्वलंत मुद्द्यांनाही मारबत उत्सवाच्या घोषणांमधून वाचा फोडली जाते. ग्रामीण भागातील स्थानिक कीटक, जसे की ढेलण आणि मोंगसा यांचा प्रादुर्भाव नष्ट व्हावा, अशी पारंपरिक मागणी करतानाच सुशिक्षित तरुणांच्या बेरोजगारीचा आणि वाढत्या महागाईचा प्रश्नही मिरवणुकीत मांडला जातो. त्यामुळे हा उत्सव केवळ एक धार्मिक किंवा सांस्कृतिक विधी न राहता लोकप्रबोधनाचे आणि लोकभावना व्यक्त करण्याचे एक जिवंत व्यासपीठ ठरत आहे.
भंडारा जिल्ह्यातील या मारबत उत्सवाने पुन्हा एकदा ग्रामीण आणि नागरी भागातील जनतेला एका सूत्रात बांधण्याचे काम केले आहे. तरुण पिढीमध्ये पारंपरिक लोकसंस्कृतीबद्दल आदर आणि आवड निर्माण व्हावी यासाठी स्थानिक नागरिक अशा उपक्रमांना नेहमीच प्रोत्साहन देत असतात. विविध गावांमधील मारबतीचे शांततेत आणि शिस्तीत झालेले विसर्जन, नागरिकांचा प्रचंड प्रतिसाद आणि लहान मुलांचा उत्साह यामुळे यावर्षीचा मारबत उत्सव अत्यंत संस्मरणीय ठरला आहे. विदर्भातील हा लोकसंस्कृतीचा अनमोल ठेवा असाच पिढ्यानपिढ्या पुढे चालू राहील, असा विश्वास या सोहळ्याच्या यशस्वी आयोजनातून व्यक्त होत आहे.
Leave a Reply