स्थान: बोर व्याघ्र प्रकल्पात
वार्ताहर: साहिल येरने
महाराष्ट्रातील वर्धा जिल्ह्यातील प्रसिद्ध बोर व्याघ्र प्रकल्पात वन्यजीव प्रेमी आणि पर्यटकांना निसर्गाचा एक अत्यंत दुर्मिळ व नयनरम्य नजराणा अनुभवायला मिळाला आहे. या प्रकल्पातील रुबाबदार नर वाघ ‘विराट’ आणि तरुण वाघीण ‘लाली’ यांचा तलावातील पाण्यातील मुक्त वावर, लडिवाळ जलक्रीडा आणि प्रणयाराधन कॅमेऱ्यात कैद झाले आहे. पावसाळी सफारीच्या दरम्यान राहटी सफारी गेट परिसरातील पाणवठ्यावर टिपण्यात आलेली ही दृश्ये सध्या निसर्गप्रेमी आणि वन्यजीव छायाचित्रकारांमध्ये प्रचंड आकर्षणाचा विषय ठरत आहेत. वाघांचे असे नैसर्गिक आणि स्वच्छंद वर्तन प्रत्यक्ष पाहणे हा पर्यटनाच्या दृष्टीने अतिशय समृद्ध करणारा अनुभव ठरला आहे. बोर व्याघ्र प्रकल्प हा आकाराने महाराष्ट्रातील आणि देशातील सर्वात लहान व्याघ्र प्रकल्पांपैकी एक मानला जातो. मात्र, भौगोलिक क्षेत्रफळाच्या दृष्टीने लहान असला तरी येथील जैवविविधता आणि वाघांची घनता नेहमीच वन्यजीव तज्ज्ञांना थक्क करणारी राहिली आहे. या छोट्याशा जंगलात वाघांच्या हालचाली आणि त्यांची जीवनशैली टिपण्यासाठी वर्षभरात देश-विदेशातून पर्यटक मोठ्या संख्येने येत असतात. नुकत्याच समोर आलेल्या दृश्यांमध्ये ‘विराट’ आणि ‘लाली’ पाण्यामध्ये एकमेकांसोबत खेळताना, शांतपणे बसून विश्रांती घेताना आणि प्रणयकाळ घालवताना दिसून आले आहेत. सामान्यतः वाघ हा एकाकी जगणारा प्राणी मानला जातो. नर आणि मादी वाघ केवळ मिलनाच्या काळात किंवा अधिवासाच्या सीमा निश्चित करताना एकत्र येतात. अशा अत्यंत संवेदनशील काळात या दोन भव्य प्राण्यांचा असा मोकळा आणि निर्धास्त वावर पर्यटकांच्या नजरेस पडणे ही एक अत्यंत दुर्मिळ घटना मानली जाते. ‘विराट’ नावाचा हा नर वाघ गेल्या सुमारे दीड ते दोन वर्षांपूर्वी बोरच्या जंगलात दाखल झाला. इतर व्याघ्र अधिवासातून किंवा पेंचच्या जंगलाच्या कॉरिडोअरमधून बोर प्रकल्पात स्थिरावलेल्या या वाघाने अल्पावधीतच या जंगलावर स्वतःचे वर्चस्व निर्माण केले आहे. त्याचा भारदस्त आकार, आत्मविश्वासाने भरलेली चाल आणि निर्भय स्वभाव यामुळे सफारीसाठी येणाऱ्या पर्यटकांनी त्याचे नामकरण प्रसिद्ध भारतीय क्रिकेटपटू विराट कोहलीच्या नावावरून ‘विराट’ असे केले. सहायक वनक्षेत्र अधिकारी रुपेश खेडकर यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, पर्यटकांनीच या नव्या आणि डौलदार नर वाघाला विराट नाव दिले असून त्याची ऐट खरोखरच कौतुकास्पद आहे. दुसरीकडे ‘लाली’ या वाघिणीची बोरच्या जंगलाशी असलेली कौटुंबिक पार्श्वभूमीही तितकीच रंजक आहे. लाली ही बोरची एकेकाळची प्रसिद्ध वाघीण ‘कतरिना’ची नात आणि ‘पिंकी’ वाघिणीची कन्या आहे. बोरच्या समृद्ध व्याघ्र परंपरेचा वारसा चालवणाऱ्या लालीने या जंगलात स्वतःचे स्वतंत्र अस्तित्व निर्माण केले आहे. निसर्गाच्या नियमानुसार पावसाळ्याच्या दिवसांत वाघांचा प्रणयकाळ सुरू असतो. याच काळात लाली आणि विराट यांच्यातील जवळीक वाढल्याचे स्पष्ट झाले आहे. वन्यजीव अभ्यासकांच्या मते, अशा प्रकारे वाघांचे शांततेत एकत्र येणे आणि प्रणयात रममाण होणे हे त्या जंगलातील व्याघ्र संवर्धन व्यवस्थापन योग्य दिशेने सुरू असल्याचे दर्शवते. जंगलामध्ये वाघांना सुरक्षित वातावरण, मुबलक भक्ष्य आणि मुबलक पाणी उपलब्ध असल्यासच ते कोणत्याही तणावाशिवाय अशा नैसर्गिक क्रिया पार पाडतात. बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे गाभा क्षेत्र (कोर एरिया) अंदाजे १३८.१२ चौरस किलोमीटर इतके मर्यादित आहे. मात्र या मर्यादित क्षेत्रातही सुमारे १४ प्रौढ वाघांचा वावर नोंदवला गेला आहे. पेंच, मेळघाट, उमरेड-कऱ्हांडला आणि ताडोबा या मोठ्या व्याघ्र प्रकल्पांना जोडणारा एक महत्त्वाचा वन्यजीव कॉरिडोअर म्हणून बोर प्रकल्पाचे स्थान अत्यंत महत्त्वाचे आहे. लहान क्षेत्रफळ असूनही येथे वाघांची झालेली लक्षणीय वाढ ही वन विभागाचे यशस्वी व्यवस्थापन, नियमित गस्त आणि प्रभावी संरक्षण उपायांची फलश्रुती मानली जाते. मानवी हस्तक्षेपाला आळा घालून वन्यजीवांना अनुकूल अधिवास पुरवण्यात वन विभागाला मोठे यश मिळाले आहे. पावसाळी सफारीदरम्यान बोरच्या निसर्गरम्य वातावरणात हिरवेगार रान, धुक्याची चादर आणि ओसंडून वाहणारे पाण्याचे साठे यामुळे जंगल अधिकच देखणे दिसते. अशा प्रसन्न वातावरणात विराट आणि लाली यांचे हे दृश्य पर्यटकांसाठी निसर्गाची अनोखी देणगी ठरले आहे. वन्यजीव छायाचित्रकारांनी या क्षणांची घेतलेली छायाचित्रे व व्हिडिओ सध्या समाजमाध्यमांवर प्रचंड कौतुकाचा विषय बनले असून बोर व्याघ्र प्रकल्पाचे महत्त्व पुन्हा एकदा अधोरेखित झाले आहे. हा केवळ पर्यटनाचा आनंद नसून बोरमधील वाघांची वंशवृद्धी सुरळीत सुरू असल्याचे एक आश्वासक संकेतही आहेत. येत्या काळात बोरच्या जंगलात नव्या बछड्यांची चाहूल लागण्याची शक्यता यामुळे अधिक बळावली असून व्याघ्र संवर्धनाच्या दृष्टीने ही अत्यंत सकारात्मक बाब मानली जात आहे.
Leave a Reply