स्थान: बुलेट ट्रेन
वार्ताहर: साहिल येरने
मुंबई-अहमदाबाद हाय-स्पीड रेल कॉरिडॉरवर ताशी ३२० किलोमीटर वेगाने धावणाऱ्या देशातील पहिल्या वहिल्या बुलेट ट्रेन प्रकल्पासाठी अत्याधुनिक अभियांत्रिकी तंत्रज्ञानाचा वापर केला जात आहे. नॅशनल हाय स्पीड रेल कॉर्पोरेशन लिमिटेडने या प्रकल्पांतर्गत अतिशय वेगाने धावणाऱ्या ट्रेनचा ट्रॅक बदलण्यासाठी प्रगत ‘मूव्हेबल क्रॉसिंग्ज’ म्हणजेच स्विंग-नोज टर्नआउट्स आणि ‘कँटेड टर्नआउट्स’ ही अभिनव प्रणाली लागू करण्याचा निर्णय घेतला आहे. भारतीय रेल्वेच्या संपूर्ण इतिहासामध्ये अशा प्रकारच्या प्रगत तंत्रज्ञानाचा वापर पहिल्यांदाच केला जात असून, यामुळे प्रचंड गतीतही गाडी एका रुळावरून दुसऱ्या रुळावर सुरक्षितपणे आणि विनाअडथळा मार्गक्रमण करू शकणार आहे. पारंपारिक रेल्वे जाळ्यामध्ये जेव्हा ट्रेन एका रुळावरून दुसऱ्या रुळावर बदलते, तेव्हा तिथे फिक्स्ड क्रॉसिंग पद्धत वापरली जाते. सामान्य रेल्वे गाड्यांचा वेग १०० ते १३० किलोमीटर प्रतितास असताना फिक्स्ड क्रॉसिंगमधील रुळांच्या जोडणीतील सूक्ष्म अंतर फारशी अडचण ठरत नाही. मात्र, जेव्हा ट्रेनचा वेग ताशी २५० ते ३२० किलोमीटरच्या पलीकडे जातो, तेव्हा ही साधी वाटणारी जोडणी अत्यंत गुंतागुंतीचे आणि धोक्याचे आव्हान ठरते. अतिवेगात फिक्स्ड क्रॉसिंगमधील गॅपवरून चाक गेल्यास चाकांवर आणि रुळांवर प्रचंड डायनॅमिक फोर्स निर्माण होतो. यामुळे प्रचंड कंपने, तीव्र आवाज आणि चाके तसेच रुळांची झीज वेगाने होण्याची भीती असते. या गंभीर अभियांत्रिकी आव्हानावर मात करण्यासाठी मूव्हेबल क्रॉसिंग तंत्रज्ञान विकसित करण्यात आले आहे. या नव्या रचनेत रुळांची क्रॉसिंग नोज ही स्विच रेलच्या हालचालीनुसार स्वतःची जागा बदलते, ज्यामुळे रुळांमध्ये कोणतीही रिकामी जागा किंवा गॅप उरत नाही. परिणामी ट्रेनच्या चाकांना एक अखंड, सपाट आणि सलग पृष्ठभाग मिळतो, ज्यामुळे वेग कमी न करताही सुरक्षितपणे मार्ग बदलता येतो. या हाय-स्पीड टर्नआउट्सच्या संपूर्ण कार्यप्रणालीमध्ये सुरक्षेला सर्वोच्च प्राधान्य देण्यात आले आहे. यासाठी प्रत्येक टर्नआउटवर दोन स्वतंत्र पॉईंट मशिन्स बसवण्यात येत आहेत. यातील पहिली मशीन प्रत्यक्ष स्विच रेल नियंत्रित करेल, तर दुसरी विशेष मशीन मूव्हेबल क्रॉसिंग नोजला तिच्या योग्य जागेवर अत्यंत अचूकतेने लॉक करेल. जोपर्यंत या दोन्ही मशिन्सकडून ट्रॅक पूर्णपणे लॉक झाल्याची तांत्रिक खात्री सिग्नलिंग यंत्रणेला संगणकीय प्रणालीद्वारे मिळत नाही, तोपर्यंत ट्रेनला पुढे जाण्यासाठी हिरवा सिग्नल दिला जाणार नाही. अशा स्वयंचलित आणि सुरक्षित यंत्रणेमुळे मानवी चुकीची अथवा तांत्रिक बिघाडाची शक्यता पूर्णपणे संपुष्टात येते. हाय-स्पीड प्रवासात सुरक्षिततेसोबतच प्रवाशांचा आराम आणि प्रवासाचा दर्जा राखणे हेही तितकेच महत्त्वाचे उद्दिष्ट आहे. प्रचंड वेगाने वळण घेताना किंवा ट्रॅक बदलताना प्रवाशांना कोणताही तीव्र धक्का बसू नये यासाठी ‘कँटेड टर्नआउट्स’ पद्धत वापरली जात आहे. यामध्ये रुळांची रचना एका विशिष्ट कोनात तिरपी म्हणजेच बँकिंग स्वरूपात ठेवली जाते. यामुळे हाय-स्पीडमध्ये ट्रॅक बदलताना केंद्रापसारी बलाचा प्रभाव निष्प्रभ होतो आणि प्रवाशांना गाडीचा मार्ग बदलल्याची जाणीवही होत नाही. मुंबई ते अहमदाबाद दरम्यानचा ५०८ किलोमीटर लांबीचा हा कॉरिडॉर देशातील वाहतूक व्यवस्थेला आधुनिक वळण देणारा प्रकल्प ठरत आहे. या प्रकल्पाचा कमाल डिझाइन वेग ताशी ३५० किलोमीटर असून प्रत्यक्ष ऑपरेटिंग वेग ३२० किमी प्रतितास ठेवण्यात आला आहे. एवढ्या प्रचंड वेगामुळे मुंबई ते अहमदाबाद अंतर अवघ्या दोन ते सव्वादोन तासांत पार करणे शक्य होणार आहे. देशातील पहिल्या बुलेट ट्रेनच्या निर्मितीत जपानी शिंकानसेन तंत्रज्ञानाचा आधार घेण्यात आला असून, केवळ वेगावर भर न देता संरचनेची टिकाऊ क्षमता, शून्य अपघात प्रमाण आणि प्रवाशांचा अखंड सुखकर प्रवास यांना केंद्रस्थानी ठेवण्यात आले आहे. मूव्हेबल क्रॉसिंग आणि ड्युअल पॉईंट लॉक सिस्टीममुळे भारतीय पायाभूत सुविधांच्या क्षमतेत मोठी भर पडत असून, भविष्यातील हाय-स्पीड नेटवर्कसाठी ही प्रणाली एक मजबूत तांत्रिक पाया ठरत आहे.
