नवी दिल्लीतील ड्रोन एक्स्पोत ‘भगत’ गतिज अवरोधक मॉडेलचे प्रदर्शन

स्थान: नई दिल्ली

वार्ताहर: साहिल येरने

नवी दिल्लीत आयोजित करण्यात आलेल्या आंतरराष्ट्रीय ड्रोन प्रदर्शन २०२६ (Drone Expo 2026) दरम्यान संरक्षण आणि नागरी क्षेत्रासाठी उपयुक्त असणाऱ्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाचे मोठ्या प्रमाणावर सादरीकरण करण्यात आले. या प्रदर्शनामध्ये देशातील आणि परदेशातील विविध तंत्रज्ञान कंपन्या, नवउद्योजक तसेच संरक्षण क्षेत्रातील संशोधकांनी आपले नवनवीन शोध आणि प्रारूपे (प्रोटोटाइप) मांडली होती. या संपूर्ण कार्यक्रमात ‘भगत’ नावाच्या गतिज ड्रोन अवरोधक (Kinetic Drone Interceptor) मॉडेलने उपस्थितांचे विशेष लक्ष वेधून घेतले. प्रदर्शनाच्या दालनात या मॉडेलच्या जवळ उभे असलेले तंत्रज्ञान क्षेत्रातील तरुण आणि तज्ज्ञ यांच्या उपस्थितीने उपस्थितांमध्ये या नव्या संरक्षणात्मक उपायाबाबत मोठी उत्सुकता निर्माण केली. सध्या जगभरात आणि विशेषतः भारतीय उपखंडात ड्रोन तंत्रज्ञानाचा वाढता वापर आणि त्यातून निर्माण होणारी सुरक्षाविषयक आव्हाने लक्षात घेता अशा प्रकारची प्रदर्शने अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानली जात आहेत. गतिज ड्रोन अवरोधक म्हणजेच कायनेटिक ड्रोन इंटरसेप्टर हे तंत्रज्ञान आधुनिक हवाई संरक्षण प्रणालीतील एक अत्यंत प्रभावी आणि वेगाने विकसित होणारे माध्यम मानले जाते. जेव्हा एखादे अनोळखी किंवा शत्रूचे मानवरहित विमान (UAV / Drone) संवेदनशील क्षेत्रामध्ये अनधिकृतपणे प्रवेश करते, तेव्हा त्याला हवेतच निष्प्रभ करण्यासाठी वेगवेगळ्या पद्धतींचा वापर केला जातो. यात प्रामुख्याने दोन प्रकार असतात; पहिला इलेक्ट्रॉनिक अथवा नॉन-कायनेटिक उपाय, ज्यामध्ये सिग्नल जॅमिंग किंवा जीपीएस स्पूफिंग करून ड्रोनचे नियंत्रण तोडले जाते. मात्र, आजकालचे प्रगत ड्रोन्स स्वायत्त प्रणाली आणि कृत्रिम बुद्धिमत्तेवर (AI) आधारित असल्यामुळे अनेकदा जॅमिंग तंत्रज्ञानाला चकवा देतात. अशा परिस्थितीत दुसरा आणि अत्यंत अचूक पर्याय म्हणून कायनेटिक म्हणजेच गतिज ड्रोन अवरोधक पुढे येतो. गतिज अवरोधक प्रणाली ही शत्रूच्या ड्रोनला हवेतच थेट धडक देऊन, त्यावर विशेष जाळे फेकून किंवा प्रोजेक्टाइलच्या साहाय्याने त्याला प्रत्यक्षरीत्या आदळून नष्ट करते. यामुळे शत्रूच्या ड्रोनमधील धोकादायक घटक, जसे की स्फोटके किंवा पाळत ठेवणारी उपकरणे, तात्काळ निकामी होतात. नवी दिल्लीतील प्रदर्शनात सादर झालेले ‘भगत’ हे मॉडेल याच संकल्पनेवर आधारित असल्याचे दिसून येते. जरी या विशिष्ट मॉडेलचे अधिकृत तांत्रिक तपशील, निर्मिती कंपनी आणि संरक्षण मंत्रालयाकडून अंतिम प्रमाणीकरण याबाबतची सविस्तर माहिती अद्याप अधिकृतरीत्या समोर आलेली नसली, तरी संरक्षण क्षेत्रातील अभ्यासकांच्या मते देशांतर्गत पातळीवर अशा प्रकारच्या हाय-स्पीड इंटरसेप्टर प्रणालींचा विकास वेगाने सुरू आहे. सध्याच्या युद्धनीतीमध्ये आणि सीमेवरील सुरक्षा व्यवस्थेत मानवरहित विमानांचा (ड्रोन) धोका प्रचंड प्रमाणात वाढला आहे. शेजारील देशांकडून होणारी शस्त्रास्त्रे किंवा अंमली पदार्थांची तस्करी, गुप्तहेर पाळत ठेवणे आणि आत्मघाती (कामीकाझे) ड्रोन हल्ल्यांचे प्रमाण पाहता भारतासारख्या देशाला बहुस्तरीय अँटी-ड्रोन प्रणालीची तातडीची गरज आहे. गेल्या काही वर्षांत झालेल्या विविध आंतरराष्ट्रीय संघर्षांमध्ये हे स्पष्ट झाले आहे की स्वस्त आणि लहान आकाराचे ड्रोन्स अब्जावधी रुपयांच्या पारंपरिक संरक्षण यंत्रणेला सहज आव्हान देऊ शकतात. त्यामुळे अशा धोक्यांना तोंड देण्यासाठी कमी खर्चात आणि त्वरित परिणाम देणाऱ्या स्वदेशी गतिज ड्रोन अवरोधकांची निर्मिती करणे ही काळाची गरज बनली आहे. नवी दिल्लीतील या एक्स्पोमध्ये केवळ मोठ्या आणि प्रस्थापित कंपन्यांचाच सहभाग नव्हता, तर अनेक तरुण अभियंते आणि संरक्षण तंत्रज्ञानाशी संबंधित स्टार्टअप्सनी आपली गुणवत्ता सिद्ध केली. प्रदर्शनात मांडण्यात आलेली विविध उपकरणे, सेन्सर्स, रडार प्रणाली आणि इंटरसेप्टर्स हे दर्शवतात की भारताची संरक्षण परिसंस्था आता स्वयंपूर्णतेकडे वाटचाल करत आहे. नवउद्योजकांकडून विकसित केले जाणारे मॉडेल्स भविष्यातील संभाव्य धोक्यांवर मात करण्यासाठी नाविन्यपूर्ण संकल्पनांवर आधारित आहेत. ‘भगत’ मॉडेलचे प्रदर्शन हे देखील अशाच एका नव्या प्रयोगाचे आणि देशातील तरुण प्रतिभेच्या योगदानाचे प्रतीक म्हणून पाहिले जात आहे. संरक्षण तज्ज्ञांच्या मते, भविष्यात अँटी-ड्रोन प्रणाली अधिक मजबूत करण्यासाठी कायनेटिक आणि नॉन-कायनेटिक उपायांचे एकत्रीकरण आवश्यक ठरणार आहे. रडार आणि ऑप्टिकल ट्रॅकिंगच्या साहाय्याने शत्रूच्या ड्रोनचा शोध घेणे, सुरुवातीला त्याच्यावर इलेक्ट्रॉनिक हल्ला करणे आणि गरज भासल्यास गतिज इंटरसेप्टरच्या साहाय्याने त्याला थेट नष्ट करणे, अशी ही बहुस्तरीय संरक्षण यंत्रणा कार्य करते. भारतामध्ये अशा प्रगत तंत्रज्ञानाची चाचणी आणि प्रत्यक्ष तैनाती वाढवण्यासाठी अशा आंतरराष्ट्रीय प्रदर्शनांच्या माध्यमातून धोरणकर्ते, सैन्य अधिकारी आणि तंत्रज्ञान उत्पादक एकाच मंचावर येत आहेत. एकंदरीत पाहता, नवी दिल्लीत आयोजित ड्रोन एक्स्पो २०२६ हे भारतीय संरक्षण आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रातील एका नव्या युगाची सुरुवात दर्शवणारे ठरले आहे. विविध प्रकारच्या ड्रोन मॉडेल्ससोबतच ‘भगत’ सारख्या गतिज ड्रोन अवरोधक संकल्पनांनी सुरक्षेच्या दृष्टीने अत्यंत प्रभावी उपायांची दिशा दाखवून दिली आहे. जरी अशा मॉडेल्सना प्रत्यक्ष लष्करात किंवा सीमा सुरक्षेत सामील करण्यासाठी कठोर तांत्रिक चाचण्या आणि अधिकृत मंजुरीच्या प्रक्रियेतून जावे लागणार असले, तरी अशा उपक्रमांमुळे देशातील स्वदेशी संरक्षण तंत्रज्ञानाला नवी ऊर्जा आणि दिशा मिळत असल्याचे स्पष्ट होते.