स्थान: मुंबई
महाराष्ट्र राज्य नियोजन मंडळाचे माजी कार्यकारी अध्यक्ष, ज्येष्ठ समाजवादी विचारवंत आणि महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे माजी मुख्य प्रवक्ते डॉ. रत्नाकर महाजन यांचे पुण्यातील राहत्या घरी अल्पशा आजाराने निधन झाले. वयाच्या ऐंशीव्या वर्षी त्यांनी अखेरचा श्वास घेतला. त्यांच्या निधनामुळे महाराष्ट्रातील पुरोगामी, समाजवादी आणि वैचारिक चळवळीची कधीही भरून न निघणारी हानी झाली आहे. पुणे येथील वैकुंठ स्मशानभूमीत त्यांच्यावर अंत्यसंस्कार करण्यात आले. यावेळी राजकीय, सामाजिक, शैक्षणिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रातील अनेक मान्यवरांनी उपस्थित राहून त्यांना अखेरचा निरोप दिला आणि भावपूर्ण आदरांजली वाहिली. डॉ. रत्नाकर महाजन हे मूळचे पुणे जिल्ह्यातील इंदापूर तालुक्यातील होते. उच्च शिक्षणाच्या निमित्ताने ते पुण्यात आले आणि नंतर पुण्यातच स्थायिक झाले. महाविद्यालयीन जीवनापासूनच ते सामाजिक आणि राजकीय चळवळींकडे आकर्षित झाले होते. देशात जेव्हा आणीबाणी लागू झाली, तेव्हा त्यांनी त्याविरोधात ठाम भूमिका घेतली होती. लोकशाही हक्कांच्या रक्षणासाठी त्यांनी केलेल्या संघर्षादरम्यान त्यांना तुरुंगवासही भोगावा लागला होता. राष्ट्र सेवा दल आणि युवक क्रांती दल या पुरोगामी संघटनांच्या माध्यमातून त्यांनी सामाजिक समता, धर्मनिरपेक्षता आणि लोकशाही मूल्यांच्या प्रसारासाठी मोठे योगदान दिले. त्यानंतरच्या काळात त्यांनी भारत जोडो अभियान तसेच विविध सामाजिक संस्थांच्या माध्यमातून पुरोगामी विचारांची मांडणी सातत्याने सुरू ठेवली. डॉ. महाजन यांनी आपल्या सार्वजनिक जीवनात अनेक महत्त्वाची पदे भूषवली. सन १९९९ ते २००९ या दहा वर्षांच्या कालावधीत त्यांनी महाराष्ट्र राज्य नियोजन मंडळाचे कार्यकारी अध्यक्षपद अत्यंत कार्यक्षमतेने सांभाळले. या पदावर असताना त्यांनी महाराष्ट्राच्या आर्थिक, सामाजिक आणि प्रादेशिक विकासाचे नियोजन अत्यंत अभ्यासूपणे केले. विकासाचा समतोल राखण्यासाठी त्यांनी अनेक धोरणात्मक निर्णय आणि योजनांची प्रभावी अंमलबजावणी केली. राज्याच्या विविध भागांमधील मागासलेपण दूर करण्यासाठी त्यांनी आकडेवारी आणि प्रत्यक्ष सामाजिक गरजांचा मेळ घालून नियोजन आराखडे तयार केले होते. त्यांच्या या योगदानामुळे प्रशासकीय वर्तुळात तसेच धोरणकर्त्यांमध्ये त्यांचा मोठा आदर होता. राजकीय क्षेत्रात डॉ. रत्नाकर महाजन यांचा प्रवास जनता दल, काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस अशा महत्त्वाच्या पक्षांसोबत राहिला. महाराष्ट्र प्रदेश काँग्रेस कमिटीचे मुख्य प्रवक्ते म्हणून त्यांनी दीर्घकाळ काम पाहिले. काँग्रेस पक्षाचे वैचारिक मासिक असलेल्या ‘शिदोरी’चे संपादनही त्यांनी अत्यंत जबाबदारीने केले. राजकीय चर्चांमध्ये अत्यंत संयमी, सुसंस्कृत आणि वस्तुनिष्ठ मांडणी करणारे व्यक्तिमत्त्व म्हणून त्यांची संपूर्ण महाराष्ट्रात ओळख होती. दूरचित्रवाणी वाहिन्यांवरील राजकीय चर्चांमध्ये ते अत्यंत शांतपणे, आकड्यांची अचूक माहिती देऊन आणि वैचारिक स्पष्टतेने पक्षाची बाजू मांडत असत. विरोधकांवर टीका करतानाही त्यांनी कधीही भाषेची मर्यादा ओलांडली नाही. सुसंस्कृतपणा आणि बौद्धिक खोली हे त्यांच्या वक्तृत्वाचे प्रमुख वैशिष्ट्य होते. २०१० मध्ये त्यांनी मांडलेला काँग्रेस आणि राष्ट्रवादी काँग्रेस यांच्यातील एकात्मतेचा तसेच विलीनीकरणाचा विचार राजकीय विश्लेषकांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चिला गेला होता. डॉ. महाजन हे ‘लोकबोधिनी’ या प्रबोधनपर संस्थेचे अध्यक्ष म्हणूनही कार्यरत होते. लोकशाही मूल्यांचे संवर्धन करणे, सर्वसामान्य नागरिकांमध्ये घटनात्मक हक्क आणि कर्तव्यांविषयी जाणीव निर्माण करणे यासाठी त्यांनी विविध व्याख्याने, परिसंवाद आणि कार्यशाळांचे आयोजन केले. त्यांचा तरुण पिढीशी असलेला संवाद नेहमीच जिव्हाळ्याचा आणि मार्गदर्शक स्वरूपाचा राहिला. कोविड महामारीच्या काळात जेव्हा प्रत्यक्ष कार्यक्रम बंद होते, तेव्हा त्यांनी विविध ऑनलाइन व्याख्यानांच्या माध्यमातून तरुणांशी संवाद सुरू ठेवला होता. नव्याने काम करणाऱ्या तरुणांकडून नियोजनात काही चुका झाल्या तरी त्या समजून घेत, त्यांना प्रोत्साहन देण्याची त्यांची वृत्ती होती. चुका सुधारून पुढील वेळी अधिक चांगले काम करण्याचा सल्ला ते नव्या पिढीला अत्यंत आपुलकीने देत असत. त्यांच्या या प्रेमळ आणि संयमी स्वभावामुळे ते युवा कार्यकर्त्यांमध्ये अत्यंत आदरणीय स्थान मिळवून होते. डॉ. रत्नाकर महाजन यांच्या निधनाचे वृत्त समजताच महाराष्ट्रातील विविध राजकीय पक्षांच्या नेत्यांनी, समाजधुरिणांनी आणि अभ्यासकांनी तीव्र दुःख व्यक्त केले आहे. राजकीय विश्लेषक, विचारवंत आणि धोरण अभ्यासक म्हणून त्यांचा दृष्टिकोन नेहमीच व्यापक आणि लोककल्याणकारी राहिला. वैचारिक मतभेद असले तरी सर्वपक्षीय नेत्यांशी त्यांचे स्नेहाचे संबंध होते. एका अत्यंत अभ्यासू, सुसंस्कृत, प्रामाणिक आणि विचारवंत नेत्याच्या जाण्याने महाराष्ट्राच्या राजकीय आणि सामाजिक पटलावर मोठी पोकळी निर्माण झाली आहे.
Leave a Reply