स्थान: Bhidh
वार्ताहर: साहिल येरने
मराठवाड्यात पावसाने दिलेल्या प्रदीर्घ ओढीमुळे खरीप हंगामातील पिके पूर्णपणे संकटात सापडली असून बीड आणि छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यात अत्यंत विदारक चित्र समोर आले आहे. बीड जिल्ह्यातील माजलगाव तालुक्यातील सांडस-चिंचोली येथील शेतकरी माऊली कदम यांनी पावसाअभावी वाळून गेलेल्या आणि शेंगाच न भरलेल्या आपल्या तीन एकरांतील उभ्या सोयाबीन पिकावर ट्रॅक्टर फिरवला आहे. अतोनात कष्ट आणि हजारो रुपयांचे भांडवल गुंतवूनही निसर्गाच्या लहरीपणामुळे पीक हातातून गेल्याने हवालदिल झालेल्या या शेतकऱ्याने घेतलेल्या टोकाच्या निर्णयामुळे संपूर्ण मराठवाड्यातील शेती संकटाचे गांभीर्य पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आले आहे. ऐन बहराच्या काळात पावसाचा खंड पडल्यामुळे केवळ बीडच नव्हे, तर शेजारील छत्रपती संभाजीनगरच्या पैठण परिसरासह संपूर्ण मराठवाड्यात खरीप हंगामातील पिके करपून गेली आहेत.
बीड जिल्ह्यातील सांडस-चिंचोली गावातील घटना मराठवाड्यातील सर्वसामान्य शेतकऱ्याच्या हतबलतेचे प्रातिनिधिक उदाहरण ठरली आहे. शेतकरी माऊली कदम यांनी पेरणीपासून पिकाची निगा राखण्यासाठी खते, बियाणे आणि मशागतीवर मोठा खर्च केला होता. मात्र, ऑगस्ट आणि सप्टेंबरच्या सुरुवातीला पावसाने सलग तीस ते पस्तीस दिवसांहून अधिक काळ दांडी मारल्यामुळे पिकांची वाढ खुंटली. सोयाबीनचे पीक फुलोऱ्यात असताना आणि शेंगा भरण्याच्या अत्यंत संवेदनशील टप्प्यावर असताना जमिनीतील ओलावा पूर्णपणे संपला. परिणामी, सोयाबीनच्या झाडांना अपेक्षित शेंगा आल्याच नाहीत आणि ज्या काही तुरळक शेंगा आल्या, त्यामध्ये दाणे भरले नाहीत. पीक वाचण्याची कोणतीही आशा उरली नसल्याने आणि उभ्या पिकाचा पुढील खर्च परवडणारा नसल्याने शेवटी माऊली कदम यांनी जड अंतःकरणाने ट्रॅक्टर चालवून उभे पीक जमिनीत गाडून टाकले.
दुसरीकडे, छत्रपती संभाजीनगर जिल्ह्यातील पैठण व लगतच्या ग्रामीण भागामध्येही पावसाअभावी परिस्थिती अत्यंत बिकट झाली आहे. या भागात मूग, उडीद, सोयाबीन आणि कापूस या प्रमुख पिकांचे अतोनात नुकसान झाले आहे. पावसाच्या मोठ्या खंडामुळे मूग पीक ऐन काढणीच्या काळात सुकले असून उत्पादनाचा खर्चही निघण्याची शक्यता न उरल्याने काही शेतकऱ्यांनी उभे मूग पीक जनावरांना चरण्यासाठी सोडून दिले आहे. शेतात राबूनही हाताशी काहीच येणार नसल्याचे स्पष्ट झाल्याने गुरांच्या चाऱ्याचा प्रश्न सोडवण्यासाठी शेतकऱ्यांना हा नाइलाजाने निर्णय घ्यावा लागला. याच परिसरातील नगदी पीक म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या कपाशीची वाढ खुंटली असून पातेगळ मोठ्या प्रमाणावर झाली आहे.
पैठण तालुका हा दर्जेदार मोसंबीच्या उत्पादनासाठी राज्यभरात ओळखला जातो. मात्र, चालू हंगामात पावसाच्या तुटीमुळे आणि भूजल पातळी खालावल्याने मोसंबीच्या बागांनाही जबर फटका बसला आहे. सिंचनासाठी विहिरी आणि कूपनलिकांमध्ये पुरेसे पाणी शिल्लक नसल्याने मोसंबीची झाडे सुकू लागली आहेत. फळांची गळती वेगाने होत असून फळांचा आकारही बारीक राहिल्याने बाजारात योग्य भाव मिळण्याची शक्यता धूसर झाली आहे. कोट्यवधी रुपयांची उलाढाल असणारा मोसंबीचा पट्टा आता पाण्याच्या थेंबासाठी झगडत असल्याचे चित्र ठिकठिकाणी पाहायला मिळत आहे. बागा जगवण्यासाठी टँकरने पाणी विकत आणणे अल्पभूधारक शेतकऱ्यांच्या आर्थिक आवाक्याबाहेर गेले आहे.
मराठवाड्यातील छत्रपती संभाजीनगर, बीड, जालना, परभणी आणि लातूर या जिल्ह्यांमध्ये यंदा मान्सूनच्या सुरुवातीपासूनच पावसाची अनियमितता राहिली. सुरुवातीला उशिरा झालेली पेरणी आणि त्यानंतर ऐन गरजेच्या काळात झालेला पावसाचा प्रदीर्घ खंड यामुळे शेतीचे चक्र पूर्णपणे विस्कळीत झाले. कृषी तज्ज्ञांच्या मते, पिकांच्या दाणे भरण्याच्या टप्प्यावर किमान ओलावा असणे अनिवार्य असते; मात्र दुष्काळसदृश स्थितीमुळे जमिनीतील आर्द्रता कमालीची घटली. त्यामुळे केवळ उत्पादनात घट नव्हे, तर बहुतांश भागात संपूर्ण पीकच वाया जाण्याची परिस्थिती निर्माण झाली आहे. पेरणीसाठी घेतलेले बँक कर्ज, खासगी उसनवारी आणि दैनंदिन खर्च कसा भागवायचा, या चिंतेने मराठवाड्यातील बळीराजा पूर्णपणे ग्रासला आहे.
खरीप पिकांच्या या नापिकीमुळे केवळ धान्योत्पादनावरच नव्हे, तर ग्रामीण भागातील अर्थव्यवस्थेवर आणि पशुधनावरही अत्यंत गंभीर परिणाम होण्याची चिन्हे आहेत. पिके जळून गेल्याने आगामी काळात जनावरांच्या चाऱ्याचा आणि पिण्याच्या पाण्याचा गंभीर प्रश्न उभा राहण्याची भीती व्यक्त होत आहे. ग्रामीण अर्थकारणाचा कणा असलेली खरीप पिके उद्ध्वस्त झाल्यामुळे स्थानिक बाजारपेठांमधील खरेदी-विक्रीवर मंदीचे सावट पसरले आहे. शेतमजुरांच्या हाताला मिळणारा रोजगारही अचानक थांबल्याने मजुरांच्या उपजीविकेचा प्रश्न बिकट बनत चालला आहे.
या गंभीर नैसर्गिक संकटामुळे मराठवाड्यातील शेतकरी वर्ग आर्थिक संकटाच्या भीषण गर्तेत लोटला गेला आहे. पीकविमा कंपन्यांनी तातडीने नुकसानीचे पंचनामे करावेत आणि महसूल प्रशासनाने दुष्काळसदृश परिस्थितीची दखल घेऊन शेतकऱ्यांना तत्काळ आर्थिक मदत जाहीर करावी, अशी एकमुखी मागणी आता जोर धरू लागली आहे. बीडमधील सांडस-चिंचोली येथील सोयाबीनवरील ट्रॅक्टर फिरवण्याची घटना किंवा पैठणमधील जनावरांना चरण्यासाठी दिलेले मूग पीक या घटना केवळ एका शेतकऱ्यापुरत्या मर्यादित नसून, संपूर्ण मराठवाड्यातील शेती व्यवस्थेला लागलेल्या संकटाची दाहक जाणीव करून देणाऱ्या ठरल्या आहेत.
Leave a Reply