स्थान: Nagpur
वार्ताहर: साहिल येरने
नागपूर शहरात सुरू असलेल्या सार्वजनिक गणेशोत्सवावर यंदा सोशल मीडियाचा प्रचंड प्रभाव पाहायला मिळत असून, आकर्षक सजावट, आगळ्यावेगळ्या संकल्पना आणि वैशिष्ट्यपूर्ण मूर्तींच्या व्हिडिओंमुळे अनेक प्रमुख गणेश मंडळांमध्ये भाविकांची अभूतपूर्व गर्दी उसळत आहे. डिजिटल युगात सणांचे स्वरूप झपाट्याने बदलत असल्याचे चित्र यंदाच्या उत्सवात प्रकर्षाने समोर आले आहे. इन्स्टाग्राम रील्स, फेसबुक आणि युट्यूब यांसारख्या समाजमाध्यमांवर विविध देखाव्यांचे व्हिडिओ वेगाने व्हायरल झाल्यानंतर, संबंधित गणेश मंडळांचे पत्ते आणि लोकेशन्स इंटरनेटवर मोठ्या प्रमाणावर शोधले जात आहेत.
गणेशोत्सवाच्या काळात पूर्वी केवळ स्थानिक परिसरातील नागरिकच दर्शनासाठी येत असत. मात्र, यंदा सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्स आणि स्थानिक कंटेंट क्रिएटर्सच्या व्हिडिओंमुळे या मंडळांची माहिती शहराच्या कानाकोपऱ्यातच नव्हे, तर विदर्भातील ग्रामीण भागांतही पोहोचली आहे. त्यामुळे केवळ तरुण वर्गच नव्हे, तर संपूर्ण कुटुंबे, महिला आणि वयोवृद्ध नागरिकही बाप्पाच्या दर्शनासाठी आणि देखावे पाहण्यासाठी तासन्तास रांगांमध्ये उभे राहत असल्याचे चित्र विविध भागांत दिसून येत आहे.
गेल्या वर्षी ज्या काही गणेश मंडळांमध्ये स्थानिक नागरिकांशिवाय दररोज साधारणपणे दोन ते तीन हजार भाविक दर्शनासाठी हजेरी लावत होते, त्याच मंडळांमध्ये यंदा गर्दीचा आकडा प्रचंड वाढल्याचे दिसून येत आहे. सोशल मीडियावर चर्चेचा विषय ठरलेल्या काही प्रमुख मंडळांच्या आयोजकांकडून असा दावा केला जात आहे की, त्यांच्याकडे दररोज तीस ते चाळीस हजारांच्या घरात भाविक दर्शनासाठी पोहोचत आहेत. हा आकडा जरी आयोजकांच्या अंदाजानुसार आणि दाव्यानुसार असला, तरी प्रत्यक्षात रस्त्यांवर निर्माण होणारी वाहतूक कोंडी आणि दर्शनासाठी लागणाऱ्या लांबच लांब रांगा या गर्दीच्या वाढत्या प्रमाणावर शिक्कामोर्तब करत आहेत.
नागपुरातील जुना गाडीखाना, महाल परिसरातील अत्यंत जुने आणि प्रसिद्ध असलेले ‘भारत क्रीडा मंडळ’ (मन्नतपूर्ती गणेश) येथे यंदा दर्शनासाठी भाविकांची मोठी रिघ लागल्याचे पाहायला मिळत आहे. या मंडळाच्या आयोजनात सत्यम गायकवाड यांच्यासह स्थानिक कार्यकर्ते सक्रिय असून, मन्नतपूर्ती बाप्पाच्या दर्शनासाठी दररोज हजारो नागरिक गर्दी करत आहेत. याशिवाय टिमकी परिसरामध्ये साकारण्यात आलेली ‘बॅलेंसिंग गणेश मूर्ती’ यंदा सोशल मीडियावर प्रचंड लोकप्रिय ठरली आहे. भौतिकशास्त्राच्या नियमांना आणि कलाकुसरीला एकत्र आणून तयार केलेल्या या अनोख्या मूर्तीचे व्हिडिओ समाजमाध्यमांवर तुफान व्हायरल झाले. त्यामुळे टिमकी येथील देखावा आणि मूर्ती प्रत्यक्ष डोळ्यांनी पाहण्यासाठी भाविकांची तोबा गर्दी झाली आहे.
दुसरीकडे, मध्य नागपुरातील धार्मिक आणि ऐतिहासिक परंपरा जपणारे ‘जागृतेश्वर’ मंदिर परिसर आणि तेथील गणेशोत्सव हा प्रेम, भक्ती आणि परंपरेचा संदेश देणारा ठरत आहे. जागृतेश्वर परिसरातील पारंपारिक पालखी सोहळा आणि भक्तीमय वातावरण यामुळे हा परिसर नेहमीच भाविकांच्या आकर्षणाचा केंद्रबिंदू राहिला आहे. डिजिटल माध्यमांवर येथील भक्तिभावाचे व्हिडिओ प्रसारित झाल्याने भाविकांचा ओघ या परिसराकडेही वाढल्याचे स्थानिक पातळीवर दिसून येत आहे.
सोशल मीडियामुळे अचानक निर्माण झालेल्या या अफाट गर्दीचे व्यवस्थापन करणे हे सार्वजनिक मंडळांपुढे आणि स्थानिक प्रशासनापुढे एक मोठे आव्हान ठरले आहे. रात्रीच्या वेळी होणारी गर्दी, अरुंद रस्ते आणि वाहनांची संख्या यामुळे अनेक भागांत वाहतूक व्यवस्थेवर ताण पडत आहे. कायदा व सुव्यवस्था अबाधित राखण्यासाठी, महिला, लहान मुले आणि ज्येष्ठांची सुरक्षितता सुनिश्चित करण्यासाठी अनेक मोठ्या गणेशोत्सव मंडळांनी स्थानिक स्वयंसेवकांसोबतच खासगी सुरक्षारक्षक अर्थात बाउन्सर्सची मदत घेतली आहे. गर्दीचे नियंत्रण करणे, बॅरिकेड्सच्या माध्यमातून रांगांची शिस्त राखणे आणि सीसीटीव्ही यंत्रणेच्या आधारे संशयित हालचालींवर लक्ष ठेवणे यावर मंडळांचा भर आहे.
या डिजिटल लाटेचा दुसरा एक पैलूही समोर आला आहे. सोशल मीडिया इन्फ्लुएन्सर्सच्या प्रसिद्धीमुळे काही मंडळांना अल्पावधीत अफाट लोकप्रियता मिळाली असली, तरी ज्या मंडळांनी सामाजिक, ऐतिहासिक किंवा वैचारिक विषयांवर आधारित उत्कृष्ट सजावट केली होती, त्यांना सुरुवातीला अपेक्षित प्रसिद्धी मिळू शकली नाही. पर्यावरण संवर्धन, स्त्री शिक्षण, सामाजिक सलोखा आणि राष्ट्रीय एकात्मता यांसारख्या गंभीर विषयांवर देखावे साकारणाऱ्या अनेक मंडळांनी सोशल मीडियाचा प्रभावी वापर उशिरा सुरू केला. त्यामुळे सोशल मीडिया अल्गोरिदम आणि रील संस्कृतीत केवळ दृश्य चमत्कृतीला प्राधान्य मिळून वैचारिक देखाव्यांकडे दुर्लक्ष होते की काय, अशी चर्चाही कार्यकर्त्यांमध्ये सुरू आहे.
नागपूरमधील गणेशोत्सवाला मिळालेले हे डिजिटल स्वरूप परंपरा आणि आधुनिकतेचा मिलाफ दर्शवणारे आहे. एका बाजूला सोशल मीडियामुळे कलाकारांच्या कौशल्याला आणि मंडळांच्या मेहनतीला क्षणात जगभरात पोहोचण्याची संधी मिळाली आहे, तर दुसऱ्या बाजूला उत्सवाचे पावित्र्य, सुरक्षितता आणि सामाजिक भान टिकवून ठेवत या अफाट गर्दीचे नियोजन करण्याचे नवे आव्हानही उभे राहिले आहे.
Leave a Reply