ज्येष्ठ अभिनेते नाना पाटेकर यांचे निधन; सिनेसृष्टीसह महाराष्ट्रावर शोककळा

स्थान: Nana Patekar RIP

वार्ताहर: साहिल येरने

भारतीय चित्रपटसृष्टीतील अद्वितीय अभिनयशैलीचे मानकरी आणि संवेदनशील समाजसेवक ज्येष्ठ अभिनेते विश्वनाथ ऊर्फ नाना पाटेकर यांचे वयाच्या ७५ व्या वर्षी हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. गोव्यातील राहत्या घरी अचानक प्रकृती खालावल्यानंतर त्यांची प्राणज्योत मालवली. त्यांच्या निधनाचे वृत्त समजताच मनोरंजन क्षेत्रासह सामाजिक आणि राजकीय वर्तुळात तीव्र शोककळा पसरली आहे. नाना पाटेकर यांच्या पार्थिवावर पुण्याजवळील डोणजे येथील सिंहगड पायथ्याशी असलेल्या त्यांच्या शेतजमिनीवर शासकीय इतमामात अंत्यसंस्कार करण्यात आले. चित्रपटसृष्टीतील अनेक दिग्गज कलाकार, सामाजिक कार्यकर्ते आणि सर्वसामान्य नागरिकांनी उपस्थित राहून आपल्या लाडक्या अभिनेत्याला साश्रू नयनांनी अखेरचा निरोप दिला.

नाना पाटेकर यांच्या जाण्याने केवळ एक प्रतिभावान अभिनेता काळाच्या पडद्याआड गेला नाही, तर मातीशी नाळ घट्ट जोडलेला एक खराखुरा लोकसेवक हरपला आहे, अशी भावना संपूर्ण महाराष्ट्रातून व्यक्त होत आहे. त्यांनी हिंदी आणि मराठी अशा दोन्ही सिनेसृष्टींत आपल्या अंगभूत ऊर्जेने आणि वेगळ्या संवादफेकीने स्वतंत्र ओळख निर्माण केली होती. मराठी रंगभूमीपासून सुरू झालेला त्यांचा अभिनयप्रवास राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावर सन्मानित ठरला. त्यांच्या जाण्याने भारतीय अभिनयकलेच्या एका सुवर्णपर्वाचा अंत झाल्याची भावना व्यक्त केली जात आहे.

नाना पाटेकर यांच्या आयुष्यात शेतीला आणि निसर्गाला अनन्यसाधारण महत्त्व होते. पुण्याच्या खडकवासला आणि डोणजे परिसरात सिंहगड किल्ल्याच्या पायथ्याशी असलेली त्यांची शेतजमीन केवळ निवांतपणा मिळवण्याचे ठिकाण नव्हते, तर तो त्यांच्या अस्तित्वाचा अविभाज्य भाग होता. कोणत्याही सेलिब्रिटीप्रमाणे केवळ निसर्गरम्य ठिकाणी छायाचित्रे काढून घेणे असा त्यांचा शेतीकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन कधीच नव्हता. ते प्रत्यक्ष जमिनीवर उतरून काम करणारे शेतकरी होते. आपल्या शेतात ते स्वतः भात, शेंगदाणे, लसूण, कांदा, गहू आणि विविध डाळींची लागवड करत असत. मजुरांसोबत शेतात काम करणे, नांगर हाकणे आणि शेतातील गोठ्यातील जनावरांची निगा राखणे यात त्यांना आत्मिक आनंद मिळत असे. ज्या माणसाने बालपणात आणि तारुण्यात दारिद्र्य आणि तीव्र अभाव अनुभवला आहे, त्याच्यासाठी जमिनीचा आणि घामाचा अर्थ काय असतो, याचे उत्तम उदाहरण म्हणजे नानांचे जगणे होते. मातीशी जोडलेली हीच नाळ त्यांच्या अभिनयातून नेहमी जिवंतपणे प्रकट होत राहिली.

शेतीविषयी असलेल्या या निस्सीम प्रेमातूनच आणि शेतकऱ्यांच्या वेदनेची तीव्र जाणीव असल्यामुळे त्यांनी प्रत्यक्ष सामाजिक कार्यात उडी घेतली होती. महाराष्ट्रात वारंवार पडणारा दुष्काळ आणि त्यामुळे शेतकऱ्यांवर ओढवणारे भीषण संकट पाहून नाना अत्यंत अस्वस्थ झाले होते. या संवेदनशीलतेतूनच त्यांनी २०१५ मध्ये प्रसिद्ध अभिनेते मकरंद अनासपुरे यांच्यासमवेत नाम फाउंडेशन या स्वयंसेवी संस्थेची स्थापना केली. या संस्थेच्या माध्यमातून त्यांनी आत्महत्याग्रस्त शेतकरी कुटुंबांना थेट आर्थिक मदत पोहोचवली. त्याचबरोबर महाराष्ट्रातील अनेक दुष्काळग्रस्त गावांमध्ये जलसंधारणाची प्रचंड मोठी कामे हाती घेतली. नद्यांचे पुनरुज्जीवन, नाले रुंदीकरण, तलावांमधील गाळ काढणे आणि वृक्षारोपण अशा प्रकल्पांद्वारे त्यांनी शेकडो गावांना दुष्काळमुक्त करण्याचे स्वप्न पाहिले आणि ते प्रत्यक्ष कृतीत आणले. स्वतः प्रत्यक्ष गावांमध्ये जाऊन शेतकऱ्यांशी संवाद साधणे आणि कामाची पाहणी करणे हा त्यांचा स्वभाव होता. त्यामुळे ते केवळ रुपेरी पडद्यावरील नायक न राहता कष्टकऱ्यांच्या गळ्यातील ताईत बनले.

सिनेसृष्टीतील नाना पाटेकर यांची कारकीर्द ही अफाट वैविध्य आणि तीव्र भावनिक ताकदीने भरलेली होती. त्यांनी साकारलेली प्रत्येक भूमिका ही प्रेक्षकांच्या मनात कायमस्वरूपी कोरली गेली. कधी व्यवस्थेविरुद्ध संतापाने पेटून उठणारा सामान्य माणूस म्हणून त्यांनी क्रांतीवीर चित्रपटात केलेला अभिनय अजरामर ठरला, तर कधी परिंदा आणि अंगार सारख्या चित्रपटांतून त्यांनी निर्माण केलेला अंगावर काटा आणणारा खलनायक प्रेक्षकांना थक्क करून गेला. अब तक छप्पन मधील कणखर आणि कर्तव्यदक्ष पोलीस अधिकारी असो, किंवा वेलमक मधील प्रेक्षकांना खळाळून हसवणारा डॉन उदय शेट्टी असो, त्यांनी प्रत्येक भूमिकेला स्वतःचा अनोखा रंग दिला. मराठी रंगभूमीवरील अजरामर कलाकृतीवर आधारित नटसम्राट या चित्रपटातील गणपतराव बेलवलकर ही भूमिका तर त्यांच्या कारकिर्दीतील मैलाचा दगड ठरली. एका उतारवयीन अभिनेत्याची मानसिक घुसमट आणि तुटलेपण त्यांनी ज्या ताकदीने पडद्यावर जिवंत केले, त्याला भारतीय सिनेमाच्या इतिहासात तोड नाही.

अतिशय साधे राहणीमान, परखड स्वभाव आणि मनात जे आहे ते थेट बोलण्याची वृत्ती यामुळे नाना पाटेकर नेहमीच वेगळे ठरले. सिनेसृष्टीतील झगमगाटात राहूनही त्यांनी कधीही आपल्या ग्रामीण आणि सामान्य मुळांना विसर दिला नाही. त्यांच्या या निगर्वी आणि संवेदनशील स्वभावामुळे त्यांना सर्व स्तरांतून प्रचंड आदर मिळाला. नाना पाटेकर यांच्या निधनाने भारतीय चित्रपटसृष्टीचे न भरून येणारे नुकसान झाले आहेच, शिवाय शेतकरी आणि ग्रामीण भागातील सामान्यांचा हक्काचा आवाज निमूट झाला आहे. त्यांनी साकारलेल्या अजरामर कलाकृती आणि नाम फाउंडेशनच्या माध्यमातून उभारलेले सामाजिक कार्य यांच्या रूपाने नाना पाटेकर लोकांच्या स्मरणात सदैव जिवंत राहतील.