वार्ताहर: साहिल येरने
नवी दिल्ली येथे मलेशियाचे पंतप्रधान दातो सेरी अन्वर इब्राहिम यांच्यासोबत झालेल्या नाश्त्याच्या बैठकीत काँग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खर्गे यांना जाणीवपूर्वक मुख्य टेबलापासून लांब बसवण्यात आल्याचा दावा करणारा एक फोटो सोशल मीडियावर वेगाने पसरत आहे. मात्र, तथ्य तपासणीत हा दावा पूर्णपणे खोटा आणि दिशाभूल करणारा असल्याचे समोर आले आहे. व्हायरल झालेला फोटो डिजिटल तंत्रज्ञानाचा वापर करून मॉर्फ म्हणजेच बनावट पद्धतीने तयार करण्यात आला असून, या बैठकीला मल्लिकार्जुन खर्गे उपस्थितच नव्हते हे स्पष्ट झाले आहे.
सोशल मीडियावरील विविध प्लॅटफॉर्म्सवर एका विशिष्ट छायाचित्राचा वापर करून काँग्रेस पक्षावर आणि लोकसभेतील विरोधी पक्षनेते राहुल गांधी यांच्यावर राजकीय टीका केली जात होती. या व्हायरल फोटोमध्ये राहुल गांधी, प्रियांका गांधी आणि मलेशियाचे पंतप्रधान एका डायनिंग टेबलवर समोरासमोर बसून चर्चा करताना दिसत आहेत, तर काँग्रेस अध्यक्ष मल्लिकार्जुन खर्गे यांना त्या टेबलापासून दूर एका कोपऱ्यात किंवा स्वतंत्र सोफ्यावर बसवले असल्याचे भासवण्यात आले होते. राहुल गांधी हे सातत्याने दलितांच्या हक्कांवर आणि योग्य प्रतिनिधित्वावर बोलतात, मात्र प्रत्यक्ष व्यवहारात काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते आणि दलित समाजाचे प्रतिनिधित्व करणारे पक्षाध्यक्ष मल्लिकार्जुन खर्गे यांना अशा प्रकारे दुय्यम वागणूक दिली जात असल्याचा गंभीर आरोप या खोट्या छायाचित्राच्या आधारे मोठ्या प्रमाणावर केला गेला.
या प्रकरणाची सविस्तर पार्श्वभूमी पाहता, मलेशियाचे पंतप्रधान दातो सेरी अन्वर इब्राहिम हे भारताच्या अधिकृत दौऱ्यावर आले असताना नवी दिल्ली येथे ही बैठक पार पडली होती. या दौऱ्यादरम्यान काँग्रेसचे नेते राहुल गांधी आणि पक्षाच्या सरचिटणीस प्रियांका गांधी यांनी त्यांची सदिच्छा भेट घेतली आणि त्यांच्यासोबत नाश्त्यावर विविध द्विपक्षीय, आंतरराष्ट्रीय व सामाजिक विषयांवर औपचारिक चर्चा केली. या महत्त्वाच्या बैठकीचे छायाचित्र काँग्रेस पक्षाच्या अधिकृत सोशल मीडिया खात्यांवरून अधिकृतरीत्या जाहीर करण्यात आले होते. या उच्चस्तरीय बैठकीचा मुख्य उद्देश दोन्ही देशांमधील राजकीय आणि मैत्रीपूर्ण संबंध अधिक दृढ करणे हा होता.
मात्र, ही बैठक पार पडल्यानंतर लगेचच खोडसाळ हेतूने मूळ छायाचित्राशी छेडछाड करून एक नवीन बनावट चित्र तयार करण्यात आले आणि ते सोशल मीडियावर मोठ्या प्रमाणात व्हायरल करण्यात आले. या व्हायरल दाव्याची तथ्य तपासणी स्वतंत्र माध्यम संस्थांनी आणि मान्यताप्राप्त फॅक्ट चेकिंग पथकांनी केली असता अत्यंत धक्कादायक माहिती समोर आली. अधिकृत पडताळणीनुसार, काँग्रेस पक्षाने प्रसिद्ध केलेल्या मूळ छायाचित्रात आणि व्हिडिओ फुटेजमध्ये डायनिंग टेबलवर केवळ मलेशियाचे पंतप्रधान, राहुल गांधी आणि प्रियांका गांधी उपस्थित होते. त्या बैठकीच्या दालनात मल्लिकार्जुन खर्गे प्रत्यक्षात उपस्थित नव्हते.
डिजिटल फॉरेन्सिक तपासणीत असे स्पष्ट झाले की, मल्लिकार्जुन खर्गे यांच्या एका जुन्या आणि वेगळ्या कार्यक्रमातील छायाचित्राचा कटआउट फोटो संपादन साधनांच्या मदतीने अत्यंत चलाखीने या बैठकीच्या मूळ फोटोमध्ये जोडण्यात आला. खर्गे यांच्या बसण्याच्या कोनाची आणि खोलीतील मूळ प्रकाशाच्या रचनेची तुलना केली असता यातील डिजिटल फेरफार सहज उघड होतो. काँग्रेस पक्षाच्या सर्वोच्च नेतृत्वाची प्रतिमा मलीन करण्याच्या आणि राजकीय हेतूने प्रेरित गैरसमज पसरवण्याच्या उद्देशाने हा बनावट फोटो तयार करण्यात आल्याचे निष्पन्न झाले आहे.
या संपूर्ण प्रकरणावर काँग्रेस पक्षाकडून आणि मल्लिकार्जुन खर्गे यांच्या कार्यालयाकडूनही अधिकृत खुलासा करण्यात आला आहे. मल्लिकार्जुन खर्गे यांच्या कार्यालयाचे दळणवळण प्रभारी प्रणव झा यांनी स्पष्ट केले की, व्हायरल होत असलेला फोटो पूर्णपणे खोटा आणि मॉर्फ केलेला आहे. राजकीय लाभ मिळवण्यासाठी आणि विरोधी पक्षाच्या नेतृत्वात अंतर्गत मतभेद असल्याचे भासवण्यासाठी अशा प्रकारची खोडसाळ मोहीम राबवली जात असल्याचा आरोप काँग्रेसकडून करण्यात आला आहे.
अलिकडच्या काळात डिजिटल तंत्रज्ञानाचा आणि संपादन साधनांचा गैरवापर करून राजकीय नेत्यांच्या प्रतिमा बदलणे आणि चुकीची माहिती पसरवणे ही एक गंभीर समस्या बनली आहे. विशेषतः महत्त्वाच्या मुत्सद्दी बैठका किंवा राजकीय घडामोडींच्या वेळी अशा प्रकारची दिशाभूल करणारी सामग्री जाणीवपूर्वक इंटरनेटवर पेरली जाते. कोणत्याही पडताळणीशिवाय अशा प्रकारच्या पोस्ट्स समाजमाध्यमांवर शेअर केल्यामुळे समाजात चुकीची माहिती वेगाने पसरते आणि लोकांमध्ये संभ्रम निर्माण होतो.
राजकीय विश्लेषकांच्या मते, अशा बनावट नरेटिव्हचा उद्देश जनमानसात पूर्वग्रह निर्माण करणे हा असतो. त्यामुळे सोशल मीडिया वापरकर्त्यांनी आणि सुजाण नागरिकांनी कोणतीही संशयास्पद माहिती किंवा फोटो पुढे पाठवण्यापूर्वी त्याची अधिकृत स्रोतांकडून खात्री करून घेणे अत्यंत गरजेचे आहे. अधिकृत वृत्तवाहिन्या, नेत्यांची अधिकृत हँडल्स आणि फॅक्ट चेक संस्थांच्या माध्यमातून सत्यता पडताळून पाहणे ही काळाची गरज बनली आहे. राहुल गांधी आणि मलेशियाच्या पंतप्रधानांच्या बैठकीतील खर्गे यांच्या फोटोचे वास्तव उघड झाल्याने राजकीय वर्तुळात पसरलेल्या अफवांना आता पूर्णविराम मिळाला आहे.
