स्थान: Nagpur
वार्ताहर: साहिल येरने
आधुनिक तंत्रज्ञान, डिजिटल युग आणि अत्यंत वेगवान जीवनशैलीच्या काळातही राष्ट्रपिता महात्मा गांधी यांच्या विचारांची प्रासंगिकता आजही कायम असल्याचे चित्र उपराजधानीत पाहायला मिळत आहे. राष्ट्रसंत तुकडोजी महाराज नागपूर विद्यापीठाच्या गांधी विचारधारा विभागात सध्या एक आगळावेगळा आणि आश्वासक बदल दिसून येत आहे. या विभागात केवळ पारंपरिक पदवी घेणारे विद्यार्थीच नव्हे, तर नव्या पिढीतील जेन-झी तरुणांसह शिक्षक, प्राध्यापक, डॉक्टर, अभियंते आणि नामांकित वकील गांधी विचारांचे धडे अतिशय आस्थेने गिरवत आहेत. सत्य, अहिंसा, सत्याग्रह, स्वदेशी, सर्वोदय, ग्रामस्वराज, नैतिकता आणि आत्मशुद्धी या मूल्यांवर आधारलेली गांधींची जीवनदृष्टी आजही सर्व क्षेत्रांतील घटकांना दिशा दाखवणारी ठरत आहे.
मध्य भारतातील एक अत्यंत महत्त्वाचे केंद्र म्हणून ओळखल्या जाणाऱ्या या विभागाचा इतिहासही तितकाच समृद्ध आहे. नागपूर विद्यापीठात १९७९ मध्ये गांधी विचारांचा पदविका अभ्यासक्रम सुरू करण्यात आला होता. त्यानंतर १९८७ मध्ये या विषयातील पदव्युत्तर पदवी अर्थात एम.ए. अभ्यासक्रम सुरू झाला. तब्बल ४७ वर्षांचा गौरवशाली वारसा लाभलेल्या या विभागाने काळाच्या ओघात अनेक सामाजिक आणि वैचारिक स्थित्यंतरे पाहिली आहेत. मात्र, आजच्या आधुनिक काळात जेव्हा भौतिक सुखांच्या मागे धावताना मानसिक शांतता आणि सामाजिक समतोलाचा प्रश्न उभा राहिला आहे, तेव्हा विविध क्षेत्रांतील सुशिक्षित नोकरदार आणि व्यावसायिक वर्ग गांधीजींच्या मूलभूत तत्त्वज्ञानाचा अभ्यास करण्यासाठी विद्यापीठाच्या वर्गांमध्ये उपस्थित राहत आहे.
गांधी विचारधारा विभागामध्ये नियमित वर्गांसोबतच चरखा कताई, श्रमदान, विचारमंथन कार्यशाळा आणि सामाजिक प्रकल्पांचे प्रत्यक्ष काम अशा अनेक उपक्रमांचा समावेश असतो. वैद्यकीय क्षेत्रात काम करणारे डॉक्टर असोत किंवा कॉर्पोरेट विश्वात दिवस-रात्र तांत्रिक काम करणारे अभियंते, सर्वांनाच गांधींचे साधेपणाचे आणि सर्वसमावेशक विचार आकर्षित करत आहेत. वकिली क्षेत्रात न्यायव्यवस्थेची गुंतागुंत हाताळणारे व्यावसायिक अहिंसा आणि सत्याग्रहाच्या नैतिक अधिष्ठानाचा सखोल अभ्यास करण्यासाठी येथे प्रवेश घेत आहेत. या विविध पार्श्वभूमी असलेल्या अभ्यासकांमुळे वर्गातील चर्चेला केवळ पुस्तकी स्वरूप न राहता त्याला व्यावहारिक आणि सामाजिक परिमाण लाभत आहे.
विशेष म्हणजे, डिजिटल युगात वाढलेली जेन-झी पिढी या विभागाकडे मोठ्या आशेने पाहत आहे. पर्यावरण संवर्धन, शाश्वत विकास, किमान गरजांवर आधारित जीवन आणि स्थानिक उत्पादनांना प्राधान्य देणारी स्वदेशीची संकल्पना या सर्व मुद्द्यांवर महात्मा गांधींनी मांडलेले विचार आजही जगाला मार्गदर्शक ठरत आहेत. जागतिक पातळीवर होणारे हवामान बदल आणि वाढती आर्थिक दरी या पार्श्वभूमीवर गांधीजींचा निसर्गस्नेही विचार समजून घेण्यासाठी तरुण संशोधक आणि विद्यार्थी पुढे येत आहेत. तंत्रज्ञानाचा वापर सामाजिक भल्यासाठी कसा करावा आणि व्यक्तिगत जीवनात नैतिक मूल्यांचे जतन कसे करावे, या प्रश्नांची उत्तरे शोधण्यासाठी तरुण वर्ग या अभ्यासक्रमाचा आधार घेत आहे.
नागपूर विद्यापीठाच्या या विभागात गांधी विचारांवर पदव्युत्तर पदवी, पदविका आणि पीएच.डी. स्तरावरील संशोधनाची सर्वंकष सुविधा उपलब्ध आहे. अभ्यासक्रमाची लवचिकता आणि सामाजिक बांधिलकीची जोड यामुळे नोकरी-व्यवसाय सांभाळणाऱ्यांनाही आपले उच्च शिक्षण पूर्ण करता येत आहे. गांधीजींचे विचार हे कोणत्याही एका विशिष्ट काळापुरते मर्यादित नसून ते मानवी अस्तित्वाच्या प्रत्येक टप्प्यावर लागू पडणारे शाश्वत तत्त्वज्ञान आहे. त्यामुळेच न्याय, आरोग्य, शिक्षण, अभियांत्रिकी आणि प्रशासकीय क्षेत्रातील जाणकार गांधीजींच्या तत्त्वांचा अभ्यास करून आपल्या दैनंदिन कार्यपद्धतीत तिचा अवलंब करण्याचा प्रयत्न करताना दिसत आहेत.
सध्याच्या स्पर्धात्मक युगात व्यक्तींमध्ये वाढणारा तणाव, सामाजिक कलह आणि परस्पर विश्वासाची कमतरता यावर गांधीजींनी सांगितलेला ‘सर्वोदय’ आणि ‘आत्मशुद्धी’चा मार्ग हा प्रभावी उपाय ठरू शकतो, असा विश्वास विभागातील अभ्यासक व्यक्त करत आहेत. विविध क्षेत्रांतील व्यावसायिक जेव्हा एकत्र येऊन गांधींच्या विचारांवर मंथन करतात, तेव्हा त्यातून समाजातील विविध समस्यांवर विधायक उपाय शोधण्यास मदत होते. या सर्वसमावेशक दृष्टिकोनामुळेच विद्यापीठाचा हा विभाग केवळ एक शैक्षणिक विभाग न राहता मानवी मूल्यांची जपणूक करणारी एक विचारशाळा बनला आहे.
महात्मा गांधींच्या तत्त्वज्ञानाचा वारसा पुढे नेण्यात नागपूर विद्यापीठाच्या गांधी विचारधारा विभागाने आपले स्वतंत्र स्थान टिकवून ठेवले आहे. नव्या पिढीचा या विचारांकडे वाढता कल हा समाज अधिक समतावादी, शांतताप्रिय आणि नैतिकतेवर आधारलेला बनवण्यासाठी अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे. आधुनिकतेची कास धरतानाच शाश्वत मूल्यांची पाठराखण करण्याचे धडे देणारा हा उपक्रम सध्या संपूर्ण शैक्षणिक वर्तुळात कौतुकाचा विषय ठरत आहे.
Leave a Reply