सांताक्रूझमध्ये मॅनहोलमध्ये पडून एका कामगाराचा मृत्यू, एक गंभीर

स्थान: Mumbai

वार्ताहर: साहिल येरने

मुंबईतील सांताक्रूझ पूर्व भागात एका खाजगी गृहनिर्माण संस्थेच्या अंतर्गत ड्रेनेज लाईनच्या स्वच्छतेदरम्यान अत्यंत दुर्दैवी घटना घडली आहे. सीवर मॅनहोलमध्ये पडल्यामुळे एका मजुराचा जागीच गुदमरून मृत्यू झाला असून दुसरा मजूर गंभीर जखमी झाला आहे. ही घटना २८ सप्टेंबर रोजी सकाळी सुमारे पावणेअकरा वाजण्याच्या सुमारास घडली. सांताक्रूझ पूर्व येथील ८ व्या गोळीबार रोडवर, व्ही. एन. देसाई रुग्णालयासमोरील भव्य निकेतन हाउसिंग सोसायटीच्या परिसरात ही दुर्घटना घडल्याचे समोर आले आहे. संबंधित खाजगी गृहनिर्माण संस्थेने अंतर्गत सांडपाणी वाहिनीच्या स्वच्छतेसाठी खाजगी मजुरांना कामावर ठेवले होते. स्वच्छतेचे काम सुरू असताना पालिकेचे मॅनहोल उघडण्यात आले आणि दोन्ही मजूर अचानक तोल जाऊन खोल मॅनहोलमध्ये पडले. घटनेची माहिती मिळताच आजूबाजूच्या नागरिकांनी तत्काळ आपत्कालीन यंत्रणांना पाचारण केले. मुंबई अग्निशामक दल, स्थानिक पोलीस प्रशासन आणि १०८ रुग्णवाहिका तात्काळ घटनास्थळी दाखल झाली. अग्निशामक दलाच्या जवानांनी तात्काळ बचावकार्य सुरू करून मॅनहोलमध्ये अडकलेल्या दोन्ही मजुरांना शर्थीचे प्रयत्न करून बाहेर काढले. यानंतर तातडीने दोघांनाही नजीकच्या व्ही. एन. देसाई रुग्णालयात उपचारासाठी हलवण्यात आले. मात्र, रुग्णालयातील डॉक्टरांनी तपासणीअंती एका मजुराला मृत घोषित केले. दुसऱ्या मजुराची प्रकृती अत्यंत चिंताजनक असून त्याच्यावर रुग्णालयातील मेडिकल आयसीयू म्हणजेच अतिदक्षता विभागात उपचार सुरू आहेत. मृत आणि जखमी मजुरांची अधिकृत ओळख पटवण्याचे काम स्थानिक पोलिसांकडून सुरू आहे. या दुर्घटनेनंतर महानगरपालिका आणि स्थानिक प्रशासनाकडून महत्त्वाची माहिती समोर आली आहे. हे दोन्ही कामगार बृहन्मुंबई महानगरपालिकेचे अधिकृत कर्मचारी नसून भव्य निकेतन गृहनिर्माण संस्थेने स्वतःच्या स्तरावर ड्रेनेज स्वच्छतेसाठी त्यांना कामावर ठेवले होते. प्राथमिक माहितीनुसार, संस्थेच्या अंतर्गत स्वच्छता कामादरम्यान महापालिकेला कोणतीही पूर्वसूचना न देता अथवा कोणतीही अधिकृत परवानगी न घेता पालिकेचे सीवर मॅनहोलचे झाकण उघडण्यात आले होते. मॅनहोल उघडल्यानंतर आत विषारी वायूची उपस्थिती असण्याची शक्यता आणि सुरक्षेचे कोणतेही नियम न पाळल्यामुळे ही गंभीर दुर्घटना घडल्याचे प्राथमिक तपासात दिसून येत आहे. मॅनहोलमध्ये उतरताना कामगारांकडे कोणतेही आवश्यक सुरक्षा किट, ऑक्सिजन मास्क किंवा सुरक्षेचे बेल्ट उपलब्ध नव्हते. देशात आणि राज्यात हाताने मैला साफ करणे तसेच पुरेशा सुरक्षेशिवाय सांडपाणी वाहिन्या किंवा मॅनहोलमध्ये मानवी प्रवेशावर कायदेशीर बंदी घालण्यात आलेली आहे. सर्वोच्च न्यायालय आणि केंद्र सरकारच्या मार्गदर्शक नियमांनुसार मॅनहोल किंवा सांडपाणी वाहिन्यांच्या स्वच्छतेसाठी आधुनिक यंत्रसामग्रीचा वापर करणे बंधनकारक आहे. कोणत्याही अत्यंत अपवादात्मक परिस्थितीत मानवी श्रमाचा वापर करायचा असल्यास संबंधित स्थानिक स्वराज्य संस्थांची पूर्वपरवानगी, योग्य सुरक्षा उपकरणे, गॅस डिटेक्टर आणि वैद्यकीय मदत घटनास्थळी सज्ज ठेवणे अनिवार्य असते. तरीही अनेक गृहनिर्माण सोसायट्या आणि खाजगी कंत्राटदार खर्चात बचत करण्यासाठी किंवा निष्काळजीपणामुळे कोणत्याही सुरक्षेशिवाय कामगारांना थेट मॅनहोलमध्ये उतरवतात. सांताक्रूझ येथील घटनेने पुन्हा एकदा खाजगी सोसायट्यांमधील सुरक्षेच्या गंभीर त्रुटी चव्हाट्यावर आणल्या आहेत. स्थानिक पोलीस ठाण्याने या प्रकरणाची गंभीर दखल घेतली असून सखोल तपास सुरू केला आहे. गृहनिर्माण संस्थेचे पदाधिकारी, स्वच्छता कामाची जबाबदारी असलेले कंत्राटदार आणि संबंधित व्यक्तींची कसून चौकशी केली जात आहे. सुरक्षिततेच्या नियमांचे उल्लंघन करणे, विनापरवाना महापालिकेचे मॅनहोल उघडणे आणि निष्काळजीपणामुळे मृत्यूस कारणीभूत ठरल्याप्रकरणी संबंधितांवर कायदेशीर गुन्हा नोंदवण्याची प्रक्रिया सुरू आहे. या दुर्घटनेत मृत्युमुखी पडलेल्या मजुराच्या कुटुंबीयांचा शोध घेऊन त्यांना माहिती देण्याचे प्रयत्न पोलिसांकडून सुरू आहेत. मुंबईसारख्या महानगरात ड्रेनेज लाईन आणि सीवरच्या विषारी वायूंमुळे कामगारांचे जीव जाण्याच्या घटना वारंवार समोर येत असतात. बंदिस्त मॅनहोलमध्ये मिथेन, हायड्रोजन सल्फाइड आणि कार्बन मोनॉक्साइड यांसारखे प्राणघातक वायू साचलेले असतात. मॅनहोलचे झाकण उघडताच किंवा त्यात पाऊल ठेवताच विषारी वायूमुळे कामगार काही क्षणांत बेशुद्ध पडतात आणि गुदमरून त्यांचा मृत्यू होतो. अशा परिस्थितीत कोणतीही खबरदारी न घेता कामगारांना धोक्यात ढकलणे हा अत्यंत गंभीर गुन्हा मानला जातो. महानगरपालिकेने वारंवार आवाहन करूनही खाजगी सोसायट्या नियमांकडे दुर्लक्ष करताना दिसत आहेत. या पार्श्वभूमीवर सर्व सोसायट्यांनी स्वच्छता कामांसाठी केवळ मान्यताप्राप्त यंत्रणा आणि यांत्रिकी पद्धतींचाच वापर करावा, असे आवाहन प्रशासनाकडून करण्यात येत आहे. सांताक्रूझमधील या दुर्घटनेमुळे संपूर्ण परिसरात हळहळ व्यक्त होत असून कामगार संघटनांनीही अशा असुरक्षित कामांवर कडक कारवाई करण्याची मागणी लावून धरली आहे. पोलिसांच्या पुढील तपासानंतर या प्रकरणात नेमका कोणावर गुन्हा दाखल होतो आणि दोषींवर काय कारवाई होते याकडे सर्वांचे लक्ष लागले आहे.