स्थान: Bhandara
वार्ताहर: साहिल येरने
भंडारा जिल्ह्यातील ग्रामीण भागात सामाजिक भान आणि पर्यावरणपूरक परंपरेचा नवा आदर्श प्रस्थापित झाला आहे. जिल्ह्यातील तब्बल वीस गावांमधील सार्वजनिक गणेशोत्सव मंडळांनी यंदाच्या विसर्जन मिरवणुकीत कर्णकर्कश डॉल्बी आणि डीजे यंत्रणेला पूर्णपणे फाटा देण्याचा एकमुखाने ऐतिहासिक संकल्प केला आहे. ध्वनीप्रदूषण रोखणे, शांतता राखणे आणि भारतीय संस्कृतीचे मूळ वैभव जपणे या उद्देशाने या मंडळांनी विसर्जन मिरवणुका पारंपरिक वाद्ये, लेझीम आणि भजनांच्या गजरात काढण्याचा निर्णय घेतला आहे. ग्रामीण भागातील मंडळांनी एकत्र येऊन घेतलेला हा निर्णय सध्या सर्वत्र कौतुकाचा विषय ठरत असून इतर भागांसाठीही तो मार्गदर्शक ठरत आहे.
भंडारा जिल्ह्याचे पोलीस अधीक्षक नुरूल हसन यांनी गणेशोत्सवाच्या पार्श्वभूमीवर जिल्ह्यातील सर्व गणेशोत्सव मंडळांना शांतता, सुव्यवस्था आणि ध्वनीप्रदूषण विषयक नियमांचे काटेकोर पालन करण्याचे आवाहन केले होते. उत्सवाचा आनंद द्विगुणीत करताना कोणाच्याही आरोग्याला धोका पोहोचू नये, यासाठी डीजेमुक्त मिरवणुका काढण्याबाबत पोलीस प्रशासनाने विशेष संवाद मोहीम राबवली होती. या आवाहनाला ग्रामीण भागातील मंडळांनी अत्यंत सकारात्मक प्रतिसाद दिला. गावागावांतील तरुण, ज्येष्ठ नागरिक आणि पदाधिकाऱ्यांनी एकत्र येत बैठक घेतली आणि डॉल्बी-डीजेच्या वापरावर बंदी घालत स्थानिक पोलीस ठाण्यांच्या प्रमुखांना याबाबतचे संकल्पपत्र सादर केले.
डीजेमुक्त गणेश विसर्जनाचा निर्णय घेतलेल्या गावांमध्ये तुमसर तालुक्याने सर्वात मोठी आघाडी घेतली आहे. तुमसर तालुक्यातील एकूण १८ गावांचा यामध्ये समावेश असून यात गोबरवाही आणि तुमसर पोलीस ठाण्याच्या हद्दीतील गावांनी पुढाकार घेतला आहे. याशिवाय मोहाडी तालुक्यातील मोहाडी गाव आणि भंडारा तालुक्यातील चिखली गावातील सार्वजनिक गणेश मंडळांनीही डीजेला नकार देऊन पर्यावरणपूरक उत्सवाचा मार्ग निवडला आहे. अशा प्रकारे तुमसरमधील १८, मोहाडीमधील १ आणि भंडाऱ्यातील १ अशा एकूण २० गावांमधील गणेशभक्तांनी सामूहिक जबाबदारीचे दर्शन घडवले आहे.
गेल्या काही वर्षांत सण-उत्सवांमध्ये डॉल्बी आणि अवाढव्य डीजे सिस्टीमचा वापर मोठ्या प्रमाणावर वाढला होता. या प्रचंड आवाजामुळे लहान मुले, वृद्ध, आजारी व्यक्ती आणि प्राण्यांना मोठा त्रास सहन करावा लागत असे. तसेच उच्च तीव्रतेच्या ध्वनीलहरींमुळे हृदयविकाराचा धोका वाढणे, बहिरेपण येणे यांसारख्या गंभीर आरोग्य समस्याही निर्माण होत होत्या. या पार्श्वभूमीवर भंडाऱ्यातील या वीस गावांनी घेतलेला पुढाकार अत्यंत दिलासादायक मानला जात आहे. अनावश्यक आर्थिक उधळपट्टी थांबवून सामाजिक आरोग्याचे रक्षण करणे शक्य आहे, हे या गावांनी आपल्या कृतीतून दाखवून दिले आहे.
आधुनिक ध्वनियंत्रणांना नकार देताना या मंडळांनी महाराष्ट्राच्या समृद्ध लोकसंस्कृतीची कास धरली आहे. मिरवणुकीत ताशा, ढोल, झांज, मृदंग, टाळ आणि हलगी यांसारख्या पारंपरिक वाद्यांचा गजर होणार आहे. तसेच अनेक गावांमध्ये स्थानिक वारकरी भजनी मंडळे आणि लेझीम पथके मिरवणुकीचे मुख्य आकर्षण ठरणार आहेत. यामुळे उत्सवाचे मूळ धार्मिक आणि सांस्कृतिक स्वरूप पुन्हा एकदा अधोरेखित होणार असून, तरुण पिढीलाही आपल्या मूळ लोककलेशी जोडले जाण्याची संधी मिळणार आहे.
जिल्हा पोलीस प्रशासनाने देखील या मंडळांच्या सकारात्मक भूमिकेचे जोरदार स्वागत केले आहे. नियम पाळून आणि डीजेचा वापर न करता शांततेत उत्सव साजरा करणाऱ्या तसेच समाजात चांगला संदेश देणाऱ्या सार्वजनिक गणेश मंडळांना पोलीस प्रशासनातर्फे विशेष प्रोत्साहनपर बक्षिसे आणि सन्मानपत्रे देऊन गौरविण्यात येणार असल्याचे जाहीर करण्यात आले आहे. या निर्णयामुळे पोलीस आणि नागरिक यांच्यातील विश्वास अधिक दृढ झाला असून सलोख्याचे वातावरण निर्माण झाले आहे.
भंडारा जिल्ह्यातील या उपक्रमामुळे विदर्भातील इतर जिल्ह्यांमध्येही डीजेमुक्त उत्सवाची नवी चर्चा सुरू झाली आहे. धार्मिक सण हे सामाजिक एकोपा, आनंद आणि संस्कृतीचे संवर्धन करण्यासाठी असतात, त्यात विघातक स्पर्धा आणि आवाजाचे प्रदर्शन नसावे, हा संदेश या वीस गावांनी संपूर्ण राज्याला दिला आहे. प्रशासनाच्या एका सकारात्मक आवाहनाला लोकसहभागाची भक्कम जोड मिळाल्यास समाजात किती मोठा आणि चांगला बदल घडू शकतो, याचे हे उत्तम उदाहरण मानले जात आहे.
