स्थान: Bhandara
वार्ताहर: साहिल येरने
भंडारा: आधुनिक जीवनशैलीत प्लास्टिकच्या वाढत्या अतिवापरामुळे मानवी आरोग्याला आणि पर्यावरणाला बसणारे धोके समोर आल्यानंतर आता पारंपरिक जीवनशैलीकडे लोकांचा कल लक्षणीयरीत्या वाढू लागला आहे. स्वयंपाकघरापासून ते पिण्याच्या पाण्यापर्यंत सर्वच ठिकाणी प्लास्टिकला पर्याय म्हणून तांबे, पितळ आणि मातीच्या भांड्यांचा पुनर्वापर मोठ्या प्रमाणावर सुरू झाला आहे. विशेषतः तांब्याच्या बाटल्या, तांब्याचे हंडे आणि पितळेची भांडी खरेदी करण्याकडे नागरिकांची पसंती वाढली आहे. सोशल मीडियावरील अनेक व्हिडिओंमध्ये आणि पोस्ट्समध्ये तांब्याच्या भांड्यात रात्रभर ठेवलेले पाणी सकाळी प्यायल्याने शरीरातील विषारी घटक बाहेर पडतात, म्हणजेच शरीर पूर्णपणे डिटॉक्स होते, पचनक्रिया सुधारते आणि वजन कमी होते, असे विविध आकर्षक दावे केले जात आहेत. मात्र, कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक किंवा योग्य माहितीचा अभाव आरोग्यासाठी नुकसानकारक ठरू शकतो, त्यामुळे अशा दाव्यांकडे आणि धातूंच्या वापरावर डोळे झाकून विश्वास ठेवण्याऐवजी वैज्ञानिक दृष्टिकोनातून पाहणे अत्यंत गरजेचे ठरत आहे.
आरोग्य आणि पोषणतज्ज्ञांच्या अभ्यासानुसार, तांब्यामध्ये नैसर्गिक जंतुनाशक म्हणजेच अँटी-बॅक्टेरियल गुणधर्म असतात. जेव्हा पाणी तांब्याच्या भांड्यात विशिष्ट कालावधीसाठी साठवले जाते, तेव्हा त्यातील जंतू नष्ट होण्यास मदत मिळते. या प्रक्रियेला विज्ञानात ऑलिगोडायनॅमिक प्रभाव असे संबोधले जाते. आयुर्वेदातही ताम्रजलाचे महत्त्व अधोरेखित करण्यात आले आहे. परंतु, समाजमाध्यमांवरून पसरणाऱ्या माहितीच्या प्रभावाखाली येऊन अनेक नागरिक दिवसभर केवळ तांब्याच्या बाटलीतीलच पाण्याचे सेवन करताना दिसतात. वैद्यकीय तज्ज्ञांच्या मते, दिवसभर सतत तांब्यातील पाणी पिणे किंवा अनेक दिवसांपर्यंत एकाच भांड्यात पाणी साठवून ठेवणे शरीरासाठी घातक ठरू शकते. यामुळे शरीरात तांब्याचे प्रमाण आवश्यकतेपेक्षा जास्त वाढते, ज्याला वैद्यकीय भाषेत कॉपर टॉक्सिसिटी म्हटले जाते.
शरीरात तांब्याचे प्रमाण अतिप्रमाणात वाढल्यास पोटाचे विकार, मळमळणे, उलट्या होणे, पोटदुखी आणि अतिसार यांसारख्या समस्या उद्भवू शकतात. दीर्घकाळ अतिरिक्त तांबे शरीरात गेल्यास यकृत आणि मूत्रपिंडाच्या कार्यावर विपरित परिणाम होण्याची शक्यता असते. विशेषतः ज्या व्यक्तींना यकृताचे आजार आहेत किंवा शरीरात तांबे साचणारा विल्सन डिसीज हा दुर्मिळ अनुवंशिक विकार आहे, अशा व्यक्तींनी तांब्याच्या भांड्यातील पाण्याचे सेवन करताना किंवा तांब्याची भांडी वापरताना विशेष काळजी घेणे आवश्यक असते. तज्ज्ञांच्या सल्ल्यानुसार, सामान्य व्यक्तीने दररोज सकाळी रिकाम्या पोटी केवळ एक ते दोन ग्लास तांब्यात रात्रभर ठेवलेले पाणी पिणे पुरेसे असते. दिवसभरातील उर्वरित पाणी साध्या किंवा काच अथवा मातीच्या भांड्यातील पिणे अधिक सुरक्षित मानले जाते.
तांब्याप्रमाणेच पितळेच्या भांड्यांचा वापरही स्वयंपाकात आणि अन्न साठवण्यासाठी वाढला आहे. पितळ हा तांबे आणि जस्त यांच्या मिश्रणातून बनलेला धातू आहे. पितळेच्या भांड्यात अन्न शिजवणे आरोग्यासाठी फायदेशीर मानले जात असले, तरी त्यासाठी विशिष्ट नियमांचे पालन करणे बंधनकारक आहे. पितळेच्या किंवा तांब्याच्या भांड्यामध्ये लिंबू, टोमॅटो, चिंच, ताक किंवा दही यांसारखे आंबट आणि आम्लयुक्त पदार्थ ठेवल्यास धातू आणि आम्ल यांच्यात रासायनिक अभिक्रिया होते. यामुळे अन्नात विषबाधा होण्याचा मोठा धोका असतो. त्यामुळेच पारंपरिक पद्धतीनुसार पितळेच्या भांड्यांना आतून कथिलाची म्हणजेच कल्हई करणे अत्यंत अनिवार्य मानले जाते. कल्हई नसलेल्या किंवा कल्हई उडालेल्या पितळेच्या भांड्यात आम्लयुक्त अन्नपदार्थ शिजवणे अथवा साठवणे पूर्णपणे टाळले पाहिजे.
भांड्यांच्या वापरासोबतच त्यांची स्वच्छता आणि देखभाल कशी केली जाते, हाही अत्यंत महत्त्वाचा वैज्ञानिक पैलू आहे. तांबे आणि पितळ या धातूंवर हवेतील आर्द्रता आणि ऑक्सिजनमुळे सहजपणे हिरवट किंवा काळा थर जमा होतो, ज्याला कॉपर कार्बोनेट म्हटले जाते. हा थर आरोग्यासाठी अपायकारक असतो. त्यामुळे ही भांडी नियमितपणे स्वच्छ धुऊन कोरडी ठेवणे गरजेचे असते. भांडे चमकदार आणि आकर्षक दिसावे म्हणून बाजारात मिळणारी विविध रासायनिक पावडर किंवा पितांबरीचा वापर केला जातो. मात्र, ही भांडी घासल्यानंतर ती साध्या पाण्याने अतिशय स्वच्छ धुवून घेणे आणि कोरड्या कपड्याने पुसून घेणे आवश्यक आहे. भांडे केवळ चमकदार दिसते म्हणून रासायनिक द्रव्यांचे अंश तसेच राहिल्यास अन्नावाटे ती रसायने शरीरात जाण्याची भीती असते. यासाठी घरगुती पातळीवर लिंबू, मीठ किंवा चिंचेचा वापर करून भांडी घासल्यास आणि नंतर व्यवस्थित धुवून कोरडी केल्यास ते अधिक निर्धोक ठरते.
पारंपरिक ज्ञान आणि आधुनिक विज्ञानाची सांगड घालूनच जीवनशैलीतील बदल अंगीकारणे फायद्याचे ठरते. प्लास्टिकचा वापर कमी करण्याचा संकल्प नक्कीच स्तुत्य आहे; मात्र त्या बदल्यात धातूंची भांडी वापरताना त्यांच्या मर्यादा, स्वच्छतेचे नियम आणि वापराची योग्य पद्धत जाणून घेणे तितकेच महत्त्वाचे आहे. केवळ ट्रेंड किंवा समाजमाध्यमांवरील अर्धवट माहितीच्या आधारे कोणताही अतिरेकी निर्णय न घेता, शास्त्रीय आधार समजून घेऊन धातूंच्या भांड्यांचा संतुलित वापर करणे हीच काळाची गरज आहे.
Leave a Reply