स्थान: Delhi
वार्ताहर: साहिल येरने
नवी दिल्ली येथील केंद्रीय निवडणूक आयोगाच्या मुख्यालयात अर्थात निर्वाचन सदन येथे शनिवारी मुख्य निवडणूक आयुक्त ज्ञानेश कुमार यांच्या अध्यक्षतेखाली पूर्ण आयोगाची एक महत्त्वपूर्ण बैठक पार पडली. गेल्या काही दिवसांपासून केंद्रीय निवडणूक आयोगामध्ये अंतर्गत मतभेद आणि विसंवाद असल्याच्या बातम्या माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर चर्चिल्या जात होत्या. या पार्श्वभूमीवर झालेल्या या बैठकीत मुख्य निवडणूक आयुक्तांसह निवडणूक आयुक्त डॉ. सुखबीर सिंह संधू आणि डॉ. विवेक जोशी हे दोन्ही आयुक्त प्रत्यक्ष उपस्थित होते. या सविस्तर बैठकीनंतर निवडणूक आयोगाने अधिकृत प्रसिद्धीपत्रक जारी करत स्पष्ट केले की, देशभरात मतदार यादीच्या विशेष सघन पुनर्निरीक्षणाबाबत म्हणजेच स्पेशल इन्टेन्सिव्ह रिव्हिजन मोहिमेसंदर्भात घेतलेले सर्वच्या सर्व धोरणात्मक निर्णय हे तिन्ही आयुक्तांच्या पूर्ण सर्वसंमतीने घेण्यात आलेले आहेत. आयोगाच्या माध्यम विभागाचे महासंचालक आशिष गोयल यांनी या संदर्भातील माहिती प्रसिद्धीस दिली आहे.
निवडणूक आयोगाने जारी केलेल्या स्पष्टीकरणानुसार, देशातील विविध राज्यांमध्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांमध्ये मतदार यादी अधिक अचूक, पारदर्शक आणि अद्ययावत करण्यासाठी एसआयआर मोहीम हाती घेण्यात आली होती. या मोहिमेबाबतचा मूळ पहिला आदेश २४ जून २०२५ रोजी रीतसर जारी करण्यात आला होता. या प्रक्रियेची प्रत्यक्ष सुरुवात बिहार राज्यामधून करण्यात आली आणि त्यानंतर पश्चिम बंगालसह देशातील इतर ३० राज्ये तसेच केंद्रशासित प्रदेशांसाठी देखील अशाच पद्धतीचे आदेश लागू करण्यात आले होते. निवडणूक आयोगाने स्पष्ट केले की, त्यानंतरच्या टप्प्यात १२ राज्यांसाठी २७ ऑक्टोबर २०२५ रोजी तर उर्वरित १९ राज्यांसाठी १४ मे २०२६ रोजी एसआयआरचे पुढील वेळापत्रक निश्चित करण्यात आले होते. या सर्व टप्प्यांवरील वेळापत्रक आणि मार्गदर्शक सूचना तिन्ही आयुक्तांच्या एकमुखाने आणि सर्वसमावेशक विचारविनिमयानंतरच जारी करण्यात आल्या होत्या.
मतदार नोंदणी आणि यादीतील सुधारणांच्या कायदेशीर वैधतेवर आयोगाने प्रकाश टाकला आहे. प्रसिद्धीपत्रकात नमूद करण्यात आले आहे की, २४ जून २०२५ चा मूळ एसआयआर आदेश आणि नवीन मतदारांच्या नावनोंदणीसाठी आवश्यक असलेल्या फॉर्म ६ मधील सुधारित तरतुदी या पूर्णपणे कायदेशीर चौकटीत आहेत. या संपूर्ण प्रक्रियेला देशाच्या सर्वोच्च न्यायालयाने २७ मे २०२६ रोजी दिलेल्या एका निकालाद्वारे पूर्णपणे वैध ठरवले आहे. त्यामुळे एसआयआर प्रक्रियेशी संबंधित वैधानिक किंवा धोरणात्मक मुद्द्यांवर निवडणूक आयोगाच्या अंतर्गत रचनेत कोणतेही मतभेद किंवा संभ्रम असण्याचे कारण नाही, असे आयोगाने ठामपणे नमूद केले आहे.
दोन निवडणूक आयुक्तांनी कॅबिनेट सचिवांना पत्र लिहिल्याच्या मुद्द्यावर निर्माण झालेल्या वादावरही आयोगाने सविस्तर खुलासा केला आहे. निवडणूक आयोगाने स्पष्ट केले की, संबंधित पत्र हे आयोगाच्या कोणत्याही धोरणात्मक निर्णयाबाबत, एसआयआर प्रक्रियेशी संबंधित नियमांबद्दल अथवा निवडणूक कार्यपद्धतीबाबत नव्हते. ते पत्र केवळ प्रशासकीय प्रतिनियुक्तीवर आलेल्या एका अधिकाऱ्याच्या अंतर्गत कामकाजाशी आणि सेवा नियमांशी संबंधित होते. त्यामुळे या प्रशासकीय पत्राचा संबंध आयोगाच्या मूलभूत निवडणूक कार्यपद्धतीशी किंवा अंतर्गत मतभेदांशी जोडणे वस्तुस्थितीला धरून नाही, असे आयोगाकडून स्पष्ट करण्यात आले.
या संपूर्ण वादाची पार्श्वभूमी एका शोध अहवालातून समोर आली होती. एका आघाडीच्या राष्ट्रीय वृत्तपत्राने प्रसिद्ध केलेल्या वृत्तानुसार, निवडणूक आयुक्त संधू आणि जोशी यांनी गेल्या दहा महिन्यांच्या कालावधीत एसआयआर प्रक्रिया, मतदार यादीतील दुरुस्त्या, फॉर्म ६ चा वापर आणि अंतर्गत डेटाबेस व्यवस्थापनाच्या काही पैलूंवर अंतर्गत स्तरावर काही आक्षेप नोंदवले होते, असा दावा करण्यात आला होता. या वृत्तानंतर देशातील राजकीय वर्तुळात मोठी खळबळ उडाली होती आणि विरोधी पक्षांनी या मुद्द्यावरून मुख्य निवडणूक आयुक्तांच्या राजीनाम्याची मागणी करत आंदोलनाचा इशाराही दिला होता. या सर्व राजकीय घडामोडींच्या आणि चर्चांच्या पार्श्वभूमीवर आयोगाने एकत्र येत हे सविस्तर स्पष्टीकरण जारी केले आहे.
निवडणूक आयोगासारख्या स्वायत्त आणि घटनात्मक संस्थेच्या कार्यपद्धतीत पारदर्शकता आणि सर्वसमावेशकता अत्यंत महत्त्वाची मानली जाते. मतदार याद्यांचे शुद्धीकरण हा लोकशाही प्रक्रियेचा पाया असल्याने त्यावरून निर्माण होणारे वाद संस्थेच्या विश्वासार्हतेवर परिणाम करू शकतात. म्हणूनच पूर्ण आयोगाने तातडीने बैठक घेऊन माध्यमांमधील वृत्तांना पूर्णविराम देण्याचा हा प्रयत्न केला आहे. देशभरात निवडणुका निष्पक्ष आणि निर्भय वातावरणात पार पाडण्यासाठी निवडणूक आयोग कटिबद्ध असून मतदार यादी पुनर्निरीक्षणाचे काम निर्धारित नियमांनुसार आणि कायद्याच्या चौकटीतच सुरू असल्याचे निवडणूक आयोगाने आपल्या निवेदनाच्या शेवटी अधोरेखित केले आहे.
Leave a Reply