चंद्रपूर आणि भंडारा जिल्ह्यात प्रसूतीदरम्यान दोन मातांचा करुण अंत

स्थान: Bhandara Chandrapur

वार्ताहर: साहिल येरने

विदर्भातील चंद्रपूर आणि भंडारा या दोन्ही जिल्ह्यांमध्ये प्रसूतीदरम्यान निर्माण झालेल्या गंभीर वैद्यकीय गुंतागुंतीमुळे दोन मातांचा आणि एका नवजात बालकाचा मृत्यू झाल्याच्या दुर्दैवी घटना समोर आल्या आहेत. चंद्रपूर जिल्ह्यातील बल्लारपूर येथे एका खासगी नर्सिंग होममध्ये प्रसूतीनंतर काही तासांच्या अंतराने बाळ आणि मातेचा मृत्यू झाला, तर भंडारा येथील शासकीय जिल्हा सामान्य रुग्णालयात एका अल्पवयीन मातेने बाळाला जन्म दिल्यानंतर प्राण गमावले. या दोन्ही घटनांमुळे संबंधित कुटुंबीयांवर मोठा आघात झाला असून आरोग्य यंत्रणेतील आपत्कालीन सज्जता, प्रसूतीदरम्यान घ्यावयाची काळजी आणि उपचारांमधील पारदर्शकता यावर पुन्हा एकदा चर्चा सुरू झाली आहे.

चंद्रपूर जिल्ह्यातील पहिली घटना बल्लारपूर शहरातील साई मॅटर्निटी ॲण्ड नर्सिंग होम येथे घडली. मृत महिलेचे नाव नीलम कुमारी सिंह (वय ३४ वर्षे) असे असून त्यांचे पती रणधीर कुमार सिंह हे मध्य रेल्वेच्या बल्लारशाह रेल्वे स्थानकावर लोको पायलट म्हणून सेवेत कार्यरत आहेत. नीलम कुमारी यांच्यावर गर्भधारणेच्या काळापासूनच संबंधित खासगी रुग्णालयातील डॉक्टरांच्या देखरेखीखाली नियमित तपासणी व उपचार सुरू होते. डॉक्टरांच्या वैद्यकीय सल्ल्यानुसार त्यांना प्रसूतीसाठी दाखल करण्यात आले होते. प्रसूतीकळा सुरू झाल्यानंतर त्यांची नैसर्गिक प्रसूती करण्यात आली. मात्र, प्रसूतीदरम्यान नवजात बालकाच्या गळ्याभोवती नाळ गुंडाळली गेल्याने बाळाला ऑक्सिजन मिळण्यात तीव्र अडथळा निर्माण झाला आणि जन्मानंतर अवघ्या एका तासाच्या आत नवजात बालकाचा मृत्यू झाला. या धक्क्यातून कुटुंब सावरत नाही तोच काही तासांत मातेची प्रकृतीही वेगाने खालावली आणि उपचारादरम्यान नीलम कुमारी यांनीही अखेरचा श्वास घेतला.

एकाच वेळी बाळ आणि मातेचा मृत्यू झाल्याची माहिती मिळताच रुग्णालय परिसरात प्रचंड तणावाचे वातावरण निर्माण झाले होते. नातेवाईक आणि नागरिकांनी रुग्णालयातील उपचारांबाबत संताप व्यक्त केला. घटनेची माहिती मिळताच बल्लारपूर पोलीस ठाण्याचे ठाणेदार विपिन इंगळे यांनी पोलीस ताफ्यासह तातडीने घटनास्थळी धाव घेत परिस्थिती नियंत्रणात आणली. पती रणधीर सिंह यांनी दिलेल्या तक्रारीवरून बल्लारपूर पोलिसांनी सध्या आकस्मिक मृत्यूची नोंद (ADR) केली आहे. मृतदेह उत्तरीय तपासणीसाठी चंद्रपूर येथील जिल्हा शासकीय रुग्णालयात पाठवण्यात आला असून, जिल्हा शल्यचिकित्सकांच्या (Civil Surgeon) वैद्यकीय समितीचा अहवाल प्राप्त झाल्यानंतर या प्रकरणात पुढील कायदेशीर दिशा आणि कारवाई निश्चित केली जाईल असे प्रशासनाकडून स्पष्ट करण्यात आले आहे.

दुसरीकडे, भंडारा येथील जिल्हा सामान्य रुग्णालयात घडलेली घटना सामाजिक आणि आरोग्यविषयक दृष्टीने अधिक संवेदनशील ठरली आहे. छत्तीसगड राज्यातून रोजगाराच्या शोधात मौदा व भंडारा परिसरामध्ये स्थलांतरित झालेल्या एका कामगार कुटुंबातील अवघ्या १५ वर्षीय अल्पवयीन बालिकेचा प्रसूतीनंतर मृत्यू झाला. प्रसूतीकळा सुरू झाल्यानंतर तिला भंडारा जिल्हा सामान्य रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. या अल्पवयीन मातेने सुमारे तीन किलो वजनाच्या निरोगी बाळाला जन्म दिला; मात्र प्रसूतीदरम्यान निर्माण झालेल्या अतिशय क्लिष्ट शारीरिक गुंतागुंतीमुळे आणि रक्तस्त्रावासारख्या घटकांमुळे प्रकृती ढासळल्याने उपचारादरम्यान तिचा मृत्यू झाला.

भंडारा येथील घटनेमुळे स्थलांतरित मजुरांचे आरोग्य, अल्पवयीन वयातील गर्भधारणा आणि त्यातून निर्माण होणारे धोके पुन्हा एकदा चव्हाट्यावर आले आहेत. अल्पवयीन मुलींचे शरीर पूर्णपणे प्रसूतीसाठी सक्षम नसताना अशा प्रकरणांमध्ये आवश्यक असणारी विशेष वैद्यकीय देखरेख वेळेत मिळाली होती का, तसेच गरोदरपणाच्या काळात प्राथमिक आरोग्य केंद्रांमार्फत अशा हाय-रिस्क केसेसची नोंदणी आणि पाठपुरावा का झाला नाही, असे अनेक प्रश्न या घटनेमुळे उपस्थित केले जात आहेत. शासकीय यंत्रणेने या नवजात बालकाच्या संरक्षणासाठी आणि पुढील संगोपनासाठी बाल कल्याण समितीमार्फत पावले उचलणे गरजेचे बनले आहे.

या दोन्ही वेगवेगळ्या घटनांवरून असे स्पष्ट होते की, एकीकडे खासगी रुग्णालयात नियमित उपचार घेत असलेल्या महिलेचा अचानक गुंतागुंत वाढल्याने मृत्यू झाला, तर दुसरीकडे शासकीय रुग्णालयात सामाजिक व आर्थिकदृष्ट्या मागास घटकातील अल्पवयीन मातेचा बळी गेला. प्रसूतीदरम्यान नाळ अडकणे, अचानक ऑक्सिजनची पातळी कमी होणे किंवा रक्तदाब व अतिरक्तस्त्राव यांसारख्या आणीबाणीच्या क्षणी रुग्णालयांमध्ये उपलब्ध असणारी अतिदक्षता सुविधा (ICU) आणि बालरोग तज्ज्ञांची तातडीची उपस्थिती किती महत्त्वाची आहे, हे या दोन्ही प्रकरणांतून अधोरेखित होते.

सध्या दोन्ही प्रकरणांमध्ये प्रशासकीय आणि वैद्यकीय चौकशीची प्रक्रिया सुरू आहे. बल्लारपूर येथील प्रकरणात वैद्यकीय निष्काळजीपणा झाला होता का, याची पडताळणी जिल्हा शल्यचिकित्सकांच्या अहवालातून स्पष्ट होणार आहे. दुसरीकडे, भंडारा जिल्हा प्रशासनाकडून अल्पवयीन मातेच्या प्रकरणातील सामाजिक व कायदेशीर बाजूंची तपासणी सुरू आहे. माता मृत्यूचे प्रमाण शून्यावर आणण्यासाठी शासन पातळीवर विविध योजना राबवल्या जात असल्याचा दावा केला जात असला, तरी प्रत्यक्ष जमिनीवर मात्र अद्यापही योग्य वैद्यकीय व्यवस्थापन, वेळेवर अचूक निर्णयक्षमता आणि आपत्कालीन सेवेच्या अभावामुळे निष्पाप महिलांना आपले प्राण गमवावे लागत असल्याची खंत व्यक्त होत आहे.