बंगळुरूत बनावट कॅन्सर औषधांचे मोठे रॅकेट उघड; एकाला अटक

स्थान: Bangalore

वार्ताहर: साहिल येरने

कर्नाटकची राजधानी बंगळुरूमध्ये कर्करोग (कॅन्सर) आणि अतिदक्षता विभागातील (ICU) गंभीर आजारांवर वापरल्या जाणाऱ्या बनावट औषधांची विक्री करणाऱ्या एका आंतरराज्यीय टोळीचा पर्दाफाश करण्यात आला आहे. बंगळुरू पोलिसांचे विशेष तपास पथक (SIT) आणि कर्नाटक औषध नियंत्रण विभाग यांच्या संयुक्त कारवाईतून हे धक्कादायक रॅकेट उघडकीस आले. प्राथमिक तपासानुसार, या टोळीने बंगळुरू आणि आसपासच्या परिसरातील तब्बल ९० हून अधिक खासगी रुग्णालये, लहान क्लिनिक्स आणि औषध दुकानांना नामांकित कंपन्यांच्या नावाखाली बनावट आणि निकृष्ट दर्जाची जीवनरक्षक औषधे पुरवल्याचा संशय तपास यंत्रणांनी व्यक्त केला आहे.

या कारवाईदरम्यान पोलिसांनी बंगळुरूतील मिनर्व्हा सर्कल परिसरातील ‘कृपा हेल्थकेअर’ या औषध वितरक गोदामावर छापा टाकला. या छाप्यात बनावट औषधांचा मोठा साठा जप्त करण्यात आला असून, संबंधित फार्मसीचा संचालक वीरेश कुमार जैन याला पोलिसांनी अटक केली आहे. तपासादरम्यान समोर आलेल्या माहितीनुसार, हे रॅकेट कर्करोगाच्या केमोथेरपीसाठी लागणारी महागडी इंजेक्शन्स, आयसीयूमध्ये वापरली जाणारी अत्यंत महत्त्वाची प्रतिजैविके (एंटीबायोटिक्स) आणि इतर जीवनरक्षक औषधे बाजारात मूळ किमतीपेक्षा सुमारे ५० टक्के सवलतीत विकत होते. औषधांवरील भरघोस सवलतीमुळे अनेक लहान-मोठी रुग्णालये आणि फार्मसी चालक कोणत्याही अधिकृत पडताळणीशिवाय ही औषधे थेट खरेदी करत असल्याचे निष्पन्न झाले आहे.

टोळीच्या गुन्हेगारी पद्धतीचा (Modus Operandi) अभ्यास केल्यानंतर तपास अधिकाऱ्यांना धक्कादायक बाबी समजल्या. हे रॅकेट मुदत संपलेली (Expired) अथवा अत्यंत कमी किमतीची स्थानिक औषधे गोळा करत असे. त्यानंतर अत्याधुनिक पॅकेजिंग मशिन्सचा वापर करून नामांकित राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय औषध कंपन्यांचे हुबेहूब बनावट लेबल्स, होलोग्राम आणि बॅच नंबर्स तयार केले जात होते. ही निकृष्ट औषधे नवीन कंटेनर आणि व्हायल्समध्ये भरून ती अस्सल औषधे असल्याचा भास निर्माण केला जाई. त्यानंतर १५ हून अधिक मेडिकल रिप्रेझेंटेटिव्ह्जच्या (MRs) नेटवर्कमार्फत ही औषधे विविध रुग्णालयांच्या खरेदी विभागापर्यंत पोहोचवली जात होती.

या संपूर्ण प्रकरणाची पाळेमुळे शोधताना पोलिसांना ऑगस्ट महिन्यातील एका कारवाईचा दुवा सापडला. ऑगस्ट महिन्यात बंगळुरूजवळील रामनगर जिल्ह्यातील बिदडी येथील एका फार्महाऊसवर औषध नियंत्रण विभागाने छापा टाकला होता. त्या ठिकाणी तब्बल पाच कोटी रुपयांची बनावट औषधे, कच्चा माल आणि पॅकेजिंग साहित्य जप्त करण्यात आले होते. त्या छाप्यानंतर गुन्ह्याचे गांभीर्य ओळखून वरिष्ठ अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीखाली विशेष तपास पथकाची (SIT) स्थापना करण्यात आली. बिदडी येथील तपासाच्या धाग्यावरून पुढे जात एसआयटीने कर्नाटकसह हरियाणा, हिमाचल प्रदेश, तामिळनाडू, तेलंगणा आणि महाराष्ट्र या सहा राज्यांमधील १० पेक्षा जास्त संशयित ठिकाणांवर छापे मारून या आंतरराज्यीय साखळीची माहिती गोळा केली.

या आंतरराज्यीय रॅकेटचा मुख्य सूत्रधार आर. प्रशांत नावाचा संशयित असल्याचे समोर आले आहे. मात्र, पोलिसांची कारवाई सुरू होण्यापूर्वीच तो परदेशात (अझरबैजान) पसार झाल्याची माहिती तपास यंत्रणांना मिळाली असून, त्याला भारतात परत आणण्यासाठी आवश्यक कायदेशीर प्रक्रिया सुरू करण्यात आली आहे. अतिरिक्त पोलिस आयुक्त आणि एसआयटीचे प्रमुख वामसी कृष्णा यांनी दिलेल्या माहितीनुसार, या रॅकेटमध्ये सहभागी असलेल्या सर्व वितरकांचे, रुग्णालयांचे आणि एजंट्सचे बँक व्यवहार, डिजिटल नोंदी आणि खरेदी पावत्यांची कसून चौकशी सुरू आहे. संशयित आर्थिक व्यवहारांची पाळेमुळे शोधण्यासाठी सायबर आणि फॉरेन्सिक तज्ज्ञांची मदत घेतली जात आहे.

कॅन्सर आणि इतर गंभीर आजारांनी ग्रस्त असलेल्या रुग्णांसाठी जीवनरक्षक औषधे अत्यंत महत्त्वाची असतात. अशा औषधांमध्ये सक्रिय घटक (Active Pharmaceutical Ingredients) नसल्यास किंवा चुकीचे घटक असल्यास रुग्णांच्या जिवाला थेट धोका निर्माण होतो. कर्करोगासारख्या व्याधीत केमोथेरपीच्या औषधांचा प्रभाव थेट रुग्णाच्या जगण्याशी संबंधित असतो. त्यामुळे ९० हून अधिक रुग्णालयांमध्ये गेलेल्या या बनावट औषधांच्या साठ्यामुळे किती रुग्णांच्या आरोग्यावर विपरीत परिणाम झाला असावा, याबाबत आरोग्य यंत्रणांमध्ये तीव्र चिंता व्यक्त केली जात आहे.

कर्नाटक औषध नियंत्रण विभागाने आतापर्यंत ज्या ज्या रुग्णालयांना आणि औषध विक्रेत्यांना या टोळीकडून औषधांचा पुरवठा झाला होता, त्या सर्व ठिकाणचा औषध साठा तातडीने जप्त करण्याचे आदेश दिले आहेत. संबंधित बॅचचे सर्व नमुने तातडीने प्रयोगशाळेत रासायनिक विश्लेषणासाठी पाठवण्यात आले असून, रुग्णालयांना केवळ अधिकृत आणि नोंदणीकृत उत्पादकांकडूनच औषधे घेण्याचे सक्त निर्देश देण्यात आले आहेत. नागरिकांनी आणि रुग्णवाहिकांनीही अत्यंत संशयास्पद किंवा अवाजवी सवलतीत मिळणाऱ्या औषधांबाबत सतर्क राहावे आणि कोणत्याही गैरप्रकाराची माहिती त्वरित प्रशासनाला द्यावी, असे आवाहन करण्यात आले आहे. या प्रकरणातील पुढील कायदेशीर कारवाई आणि आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील तपास वेगाने सुरू आहे.