स्थान: Lokhit newsroom
वार्ताहर: साहिल येरने
भारतीय नौदलाच्या सामर्थ्यात आणि देशाच्या सागरी किनारपट्टीच्या सुरक्षेत मोलाची भर घालणारी स्वदेशी बनावटीची ‘आयएनएस मांग्रोल’ ही अत्याधुनिक युद्धनौका येत्या १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी नौदलात अधिकृतपणे दाखल होत आहे. मुंबई येथील ऐतिहासिक नेव्हल डॉकयार्डमध्ये हा शानदार कमिशनिंग सोहळा पार पडणार असून, वेस्टर्न नेव्हल कमांडचे फ्लॅग ऑफिसर कमांडिंग-इन-चीफ व्हाईस ॲडमिरल संजय वत्सायन या महत्त्वपूर्ण समारंभाचे अध्यक्षस्थान भूषवणार आहेत. शत्रूच्या पाणबुड्यांचा शोध घेऊन त्यांचा अचूक वेध घेण्याच्या उद्देशाने तयार करण्यात आलेली ही युद्धनौका भारतीय नौदलाच्या ‘अँटी-सबमरीन वॉरफेअर शॅलो वॉटर क्राफ्ट’ प्रकल्पाचा अत्यंत महत्त्वाचा भाग आहे. किनारपट्टी लगतच्या उथळ पाण्यामध्ये सातत्याने कार्यरत राहून देशाच्या सागरी सीमांचे रक्षण करण्यासाठी ही युद्धनौका विशेषत्वाने सज्ज करण्यात आली आहे. ‘आयएनएस मांग्रोल’ या युद्धनौकेची निर्मिती कोचीन शिपयार्ड लिमिटेडने केली असून, या प्रतिष्ठित गोदीद्वारे नौदलासाठी बांधण्यात आलेली ही तिसरी अँटी-सबमरीन वॉरफेअर शॅलो वॉटर क्राफ्ट ठरली आहे. भारतीय नौदलाने देशातील प्रमुख शिपयार्ड्सना अशा एकूण १६ अत्याधुनिक युद्धनौकांची निर्मिती करण्याचे कंत्राट दिले होते. यामध्ये कोचीन शिपयार्ड लिमिटेडकडे आठ आणि कोलकाता येथील गार्डन रीच शिपबिल्डर्स अँड इंजिनिअर्सकडे आठ युद्धनौका बांधण्याची जबाबदारी सोपवण्यात आली होती. कोचीन शिपयार्डने कंत्राटातील सर्व निकषांची यशस्वी पूर्तता करत ही युद्धनौका २१ ऑगस्ट २०२६ रोजी अधिकृतरीत्या भारतीय नौदलाकडे सुपूर्द केली होती. त्यानंतरच्या काळात नौदलाच्या तांत्रिक तज्ज्ञांनी या नौकेच्या विविध सागरी चाचण्या, शस्त्रप्रणालींची कार्यक्षमता आणि दळणवळण यंत्रणांची सखोल तपासणी पूर्ण केली आहे. संरक्षण क्षेत्रातील स्वावलंबनाला गती देणाऱ्या ‘आत्मनिर्भर भारत’ आणि ‘मेक इन इंडिया’ या महत्त्वाकांक्षी उपक्रमांचे ही युद्धनौका एक आदर्श उदाहरण मानली जाते. ‘आयएनएस मांग्रोल’च्या संपूर्ण रचनेमध्ये आणि तांत्रिक उभारणीमध्ये ऐंशी टक्क्यांपेक्षा अधिक स्वदेशी घटकांचा वापर करण्यात आला आहे. नौकेची मूळ रचना, पोलादी सांगाडा, अत्याधुनिक इलेक्ट्रॉनिक सेन्सर्स, रडार, नियंत्रण यंत्रणा आणि घातक शस्त्रप्रणाली या सर्व गोष्टी देशांतर्गत उद्योग आणि संरक्षण संशोधन संस्थांच्या सहकार्याने विकसित करण्यात आल्या आहेत. या प्रकल्पामुळे केवळ नौदलाचे सामर्थ्य वाढले नाही, तर देशातील मध्यम, लघु आणि सूक्ष्म उद्योगांनाही मोठ्या प्रमाणावर रोजगाराच्या व तांत्रिक विकासाच्या संधी उपलब्ध झाल्या आहेत. सागरी संरक्षणाच्या दृष्टीने उथळ पाण्यात शत्रूच्या पाणबुड्यांना शोधून नष्ट करणे हे अत्यंत आव्हानात्मक काम मानले जाते. पारंपरिक मोठ्या आकाराच्या युद्धनौका किंवा विनाशिका उथळ किनारी भागात सहजतेने हालचाली करू शकत नाहीत. अशा भौगोलिक परिस्थितीचा गैरफायदा घेऊन शत्रूच्या छोट्या पाणबुड्या किनारपट्टीवर किंवा व्यापारी बंदरांवर हल्ले करण्याचा प्रयत्न करू शकतात. या धोक्याला निष्प्रभ करण्यासाठी ‘आयएनएस मांग्रोल’मध्ये अत्याधुनिक तंत्रज्ञान समाविष्ट करण्यात आले आहे. या नौकेवर ‘अभय’ हे स्वदेशी बनावटीचे हल-माउंटेड सोनार बसवण्यात आले असून, ते उथळ पाण्यातही लपलेल्या शत्रूच्या हालचाली अचूकपणे टिपू शकते. याशिवाय शत्रूवर तात्काळ प्रहार करण्यासाठी हलके पाणबुडीविरोधी टॉर्पेडो, अत्याधुनिक रॉकेट लाँचर्स आणि स्वदेशी बनावटीची ‘मारीच’ टॉर्पेडो डिफेन्स सिस्टीम या नौकेवर सज्ज ठेवण्यात आली आहे. ‘मारीच’ प्रणालीमुळे शत्रूने डागलेल्या टॉर्पेडोला चकवून युद्धनौकेचे स्वतःचे रक्षण करणे शक्य होते. या नव्या युद्धनौकेला लाभलेला ऐतिहासिक वारसा देखील अत्यंत वैशिष्ट्यपूर्ण आहे. या युद्धनौकेचे नाव गुजरातमधील जुनागढ जिल्ह्यातील प्रसिद्ध आणि ऐतिहासिक ‘मांग्रोल’ या किनारपट्टीवरील शहरावरून ठेवण्यात आले आहे. नौदलाच्या परंपरेनुसार जुन्या लढाऊ जहाजांचे नाव आणि त्यांचा समृद्ध वारसा नव्या जहाजांना देण्याची पद्धत आहे. यापूर्वी याच नावाच्या ‘आयएनएस मांग्रोल’ (एम८५) या माइनस्वीपर श्रेणीतील युद्धनौकेने भारतीय नौदलात प्रदीर्घ काळ यशस्वी सेवा बजावली होती. त्या जुन्या युद्धनौकेने सागरी सुरुंग शोधून ते निकामी करण्याचे महत्त्वपूर्ण कार्य करत देशाच्या सागरी मार्गांचे रक्षण केले होते आणि एप्रिल २००४ मध्ये ती नौदलाच्या सेवेतून सन्मानपूर्वक निवृत्त झाली होती. आता तब्बल बावीस वर्षांनंतर तेच नाव धारण करून अधिक सामर्थ्यवान आणि आधुनिक रूपातील नवी ‘आयएनएस मांग्रोल’ देशाच्या सेवेत पुन्हा दाखल होत आहे. कोचीन शिपयार्ड लिमिटेडने या नौकेची बांधणी करताना आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे मानके आणि जलद गतीसाठी आवश्यक असलेले प्रगत हायड्रोडायनॅमिक डिझाइन अमलात आणले आहे. पाण्याच्या पृष्ठभागावर वेगवान हालचाली करत असताना ही युद्धनौका अत्यंत शांतपणे कार्य करते, ज्यामुळे शत्रूच्या सोनार यंत्रणेला तिचा ठावठिकाणा सहजतेने लागत नाही. हे वैशिष्ट्य अँटी-सबमरीन मोहिमांमध्ये भारतीय नौदलासाठी एक निर्णायक आणि महत्त्वाचा घटक ठरणार आहे. अरबी समुद्रातील सध्याची सामरिक परिस्थिती आणि पश्चिम किनारपट्टीवरील सुरक्षा आव्हाने पाहता ‘आयएनएस मांग्रोल’चे कमिशनिंग अत्यंत वेळेवर आणि धोरणात्मकदृष्ट्या महत्त्वाचे मानले जात आहे. वेस्टर्न नेव्हल कमांडच्या कार्यक्षेत्रात देशाची प्रमुख व्यापारी बंदरे, आर्थिक राजधानी मुंबई, तेल शुद्धीकरण प्रकल्प आणि समुद्रातील तेल विहिरी यांसारखी संवेदनशील राष्ट्रीय मालमत्ता येते. शेजारील देशांच्या वाढत्या सागरी हालचाली आणि हिंदी महासागर क्षेत्रात वाढणारा परकीय हस्तक्षेप लक्षात घेता, किनारपट्टी लगत सतत गस्त घालणे आणि शत्रूच्या कोणत्याही छुप्या कारवायांचा वेळीच मुकाबला करणे भारतासाठी अत्यावश्यक बनले आहे. ही युद्धनौका केवळ पाणबुड्यांचा वेध घेण्यापुरती मर्यादित नसून, सागरी गस्त घालणे, शोध व बचाव मोहिमा राबवणे आणि समुद्रातील व्यापारी मार्गांवर २४ तास डोळ्यात तेल घालून पाळत ठेवणे यातही महत्त्वाची भूमिका बजावेल. आगामी १२ ऑक्टोबर २०२६ रोजी होणाऱ्या औपचारिक सोहळ्यात राष्ट्रध्वज आणि नौदलाचा ध्वज पहिल्यांदाच या नौकेवर फडकवला जाईल आणि अधिकृत शंखनाद करून ती भारतीय नौदलाच्या सक्रिय ताफ्यात समाविष्ट केली जाईल. व्हाईस ॲडमिरल संजय वत्सायन यांच्या उपस्थितीत पार पडणारा हा सोहळा भारतीय नौदलाच्या स्वदेशीकरणाच्या वाटचालीतील आणखी एक सुवर्णक्षण ठरेल. आधुनिक तंत्रज्ञान आणि उच्च गतीच्या बळावर ‘आयएनएस मांग्रोल’ देशाच्या सागरी सीमांचे अभेद्य तटबंदीसारखे रक्षण करण्यास पूर्णपणे सज्ज आहे.
Leave a Reply