वाशिम शेतकरी प्रशिक्षण: नैसर्गिक शेती, पशुपालन आणि फार्मर आयडीवर भर; ‘शेत बचाओ अभियान’ सेंदूरजनात

स्थान: वाशिम

# वाशिम शेतकरी प्रशिक्षण: नैसर्गिक शेती आणि आधुनिक तंत्रज्ञानातून शेतीचा खर्च कमी करण्यावर भर

शेतीचा वाढता उत्पादन खर्च, जमिनीच्या आरोग्याचे संवर्धन आणि उत्पन्नाचे पर्यायी स्रोत निर्माण करणे ही आजच्या शेतीसमोरील महत्त्वाची आव्हाने आहेत. या पार्श्वभूमीवर नैसर्गिक शेती, सुधारित पीक व्यवस्थापन, पशुपालन आणि डिजिटल कृषी सेवांची माहिती शेतकऱ्यांपर्यंत पोहोचवणे आवश्यक ठरते. याच उद्देशाने वाशिम जिल्ह्यातील सेंदूरजना येथे आत्मा आणि कृषी विभागाच्या वतीने ‘शेत बचाओ अभियानांतर्गत’ शेतकरी प्रशिक्षण कार्यक्रम आयोजित करण्यात आला.

## नैसर्गिक शेती आणि जमिनीच्या आरोग्याबाबत मार्गदर्शन

कार्यक्रमात कृषी विज्ञान केंद्राचे वरिष्ठ शास्त्रज्ञ आर. एल. काळे यांनी नैसर्गिक शेतीचे महत्त्व, नैसर्गिक निविष्ठांचा वापर, जमिनीचे आरोग्य जपण्याच्या उपाययोजना आणि शेतीपूरक जोडधंद्यांबाबत मार्गदर्शन केले.

नैसर्गिक संसाधनांचा योग्य वापर आणि जमिनीतील सेंद्रिय घटकांचे संवर्धन यांमुळे शेती अधिक शाश्वत बनविण्यास मदत होऊ शकते. मात्र, नैसर्गिक शेतीची पद्धत निवडताना पिकाचा प्रकार, मातीची स्थिती, पाण्याची उपलब्धता आणि स्थानिक हवामान यांचा विचार करणे गरजेचे आहे. त्यामुळे प्रशिक्षणातून मिळालेले ज्ञान प्रत्यक्ष शेतात वापरताना कृषी तज्ज्ञांच्या सल्ल्याला महत्त्व आहे.

## पशुपालनातून उत्पन्नाचे पर्यायी साधन

तालुका पशुसंवर्धन अधिकारी गणेश वनाळे यांनी पशुपालनाचे महत्त्व, पशुधन व्यवस्थापन आणि शेतकऱ्यांचे उत्पन्न वाढविण्यात पशुपालनाची भूमिका स्पष्ट केली. शेतीसोबत योग्य नियोजनाने पशुपालन केल्यास काही शेतकरी कुटुंबांना उत्पन्नाचा अतिरिक्त स्रोत उपलब्ध होऊ शकतो.

यासाठी चारा, पाणी, पशुवैद्यकीय सुविधा, निवारा आणि उत्पादनांच्या विक्रीची व्यवस्था यांचा विचार आवश्यक आहे. शेती आणि पशुपालन यांची सांगड घालताना उपलब्ध संसाधनांचा कार्यक्षम वापर केल्यास ग्रामीण उपजीविकेला आधार मिळू शकतो.

## गळीत धान्य पिकांचे सुधारित तंत्रज्ञान

मास्टर ट्रेनर शंकर शिंदे यांनी गळीत धान्य पिकांचे सुधारित उत्पादन तंत्रज्ञान, पीक व्यवस्थापन, पीक अवशेषांपासून कंपोस्ट खतनिर्मिती आणि सोयाबीनचे बियाणे राखीव ठेवण्याबाबत माहिती दिली.

पीक अवशेषांचा योग्य वापर करून कंपोस्ट खत तयार केल्यास सेंद्रिय पदार्थांचे पुनर्चक्रण करता येते. त्याचप्रमाणे सोयाबीनचे बियाणे पुढील हंगामासाठी राखून ठेवताना त्याची गुणवत्ता, योग्य साठवणूक आणि उगवणक्षमता यांची काळजी घेणे आवश्यक आहे. सुधारित पीक व्यवस्थापनामुळे उपलब्ध संसाधनांचा योग्य वापर करण्यास मदत होऊ शकते.

## फार्मर आयडीमुळे डिजिटल नोंदींना चालना

आत्मा योजनेचे सहाय्यक व्यवस्थापक संदीप मोरे यांनी फार्मर आयडी तयार करण्याची प्रक्रिया आणि त्याचे फायदे सांगितले. फार्मर आयडीमुळे शेतकऱ्यांची माहिती डिजिटल स्वरूपात उपलब्ध होण्यास आणि विविध शासकीय कृषी योजनांसाठी आवश्यक माहितीची पडताळणी सुलभ होण्यास मदत होते. त्यामुळे सर्व शेतकऱ्यांनी फार्मर आयडी तयार करून घ्यावा, असे आवाहन त्यांनी केले.

डिजिटल नोंदींमुळे प्रशासकीय प्रक्रिया सुलभ होण्याची शक्यता असली, तरी नोंदणी करताना शेतकऱ्यांनी आपली माहिती अचूक असल्याची खात्री करणे महत्त्वाचे आहे. आवश्यक कागदपत्रे आणि प्रक्रियेबाबत कृषी विभागाकडून मार्गदर्शन घेणेही उपयुक्त ठरू शकते.

## शेतकरी उत्पादक कंपन्या आणि सामूहिक विकास

कार्यक्रमाचे प्रास्ताविक सहाय्यक शुभम पाचपिल्ले यांनी केले. तालुका तंत्रज्ञान व्यवस्थापक संजय राऊत यांनी ‘शेत बचाओ अभियान’ची उद्दिष्टे स्पष्ट करून शेतकऱ्यांनी सक्रिय सहभाग घ्यावा, असे आवाहन केले. कार्यक्रमाचे सूत्रसंचालन नियोजित शेतकरी उत्पादक कंपनीचे संचालक गजानन गोटे यांनी केले.

यावेळी कृषी महाविद्यालयाचे माजी प्राचार्य अनुप पाटील, हरिभाऊ ठाकरे, संजय गावंडे आणि गणेशराव काळे उपस्थित होते.

या प्रशिक्षणातून नैसर्गिक शेती, पशुपालन, गळीत धान्य पिकांचे व्यवस्थापन, पीक अवशेषांचा पुनर्वापर, फार्मर आयडी आणि शेतकरी उत्पादक कंपन्यांच्या माध्यमातून सामूहिक विकास अशा विविध विषयांवर मार्गदर्शन करण्यात आले.

शेतीचा खर्च कमी करणे आणि उत्पन्नाचे पर्याय वाढविणे यासाठी केवळ प्रशिक्षण पुरेसे नसून, शेतकऱ्यांना प्रत्यक्ष अंमलबजावणीसाठी सातत्यपूर्ण तांत्रिक मदत, योजनांची माहिती आणि बाजारपेठेशी जोडणीही आवश्यक आहे. अशा उपक्रमांचे दीर्घकालीन यश शेतकऱ्यांना मिळणाऱ्या मार्गदर्शनाचा प्रत्यक्ष शेतीत किती उपयोग होतो, यावर अवलंबून राहील.