स्थान: Bhopal
वार्ताहर: साहिल येरने
भाद्रपद पौर्णिमेच्या पवित्र तिथीनिमित्त मध्य प्रदेशची राजधानी भोपाळ येथील विविध जलस्रोतांच्या घाटांवर नागरिकांनी मोठ्या श्रद्धेने पारंपरिक धार्मिक अनुष्ठाने पार पाडली. भोपाळमधील सुप्रसिद्ध बडा तालाब (अप्पर लेक) आणि परिसरातील शीतल दास की बगिया घाटावर पहाटेपासूनच भाविकांनी उपस्थित राहून आपल्या पूर्वजांच्या स्मृतीस कृतज्ञतापूर्वक नमन केले. पौर्णिमा श्राद्धाच्या मुहूर्तावर आपल्या दिवंगत पितरांच्या आत्म्याच्या चिरंतन शांतीसाठी नागरिकांनी वैदिक मंत्रोच्चारात पिंडदान, जलांजली, तिलांजली आणि विशेष पूजा-पाठ संपन्न केले. या विधींच्या आयोजनासह यंदाच्या पंधरा दिवसीय पितृपक्षाची औपचारिक सुरुवात झाली असून घाटांवर धार्मिक वातावरण निर्माण झाले होते.
हिंदू पंचांगानुसार भाद्रपद पौर्णिमेला विशेष धार्मिक आणि आध्यात्मिक महत्त्व प्राप्त आहे. ज्या पूर्वजांचे निधन कोणत्याही महिन्याच्या पौर्णिमा तिथीला झालेले असते, त्यांच्यासाठी भाद्रपद पौर्णिमेच्या दिवशी श्राद्ध, तर्पण आणि नैवेद्य अर्पण करण्याची प्राचीन परंपरा आहे. या दिवशी पौर्णिमा श्राद्ध पार पडल्यानंतर कृष्ण पक्षातील प्रतिपदेपासून ते सर्वपित्री अमावस्येपर्यंतचा काळ हा पितृपक्ष किंवा महालय पक्ष म्हणून ओळखला जातो. याच पार्श्वभूमीवर भोपाळ शहरातील विविध भागांतील नागरिकांनी आपल्या कुटुंबीयांसह तलावाच्या घाटावर येऊन पौरोहित्य करणाऱ्या ब्राह्मणांच्या मार्गदर्शनाखाली विधीवत तर्पण केले.
धार्मिक मान्यतेनुसार पितृपक्षाच्या काळात पूर्वज सूक्ष्म रूपाने भूलोकावर आपल्या वंशजांच्या भेटीस येतात, अशी दृढ श्रद्धा भाविकांमध्ये आहे. या काळात वंशजांनी अर्पण केलेले जल, तीळ आणि अन्न थेट पितरांपर्यंत पोहोचते आणि त्यांना तृप्ती मिळते, असा विश्वास सनातन संस्कृतीत मानला जातो. माणसाच्या जन्मासोबत येणाऱ्या देवऋण, ऋषीऋण आणि पितृऋण या तीन प्रमुख ऋणांपैकी पितृऋणातून मुक्त होण्यासाठी पितृपक्षातील श्राद्ध विधी अत्यंत महत्त्वपूर्ण मानले जातात. भोपाळच्या बडा तालाब परिसरात नागरिकांनी कुशा गवताची अंगठी (पवित्री) धारण करून हातात काळे तीळ, जव, दुर्वा आणि जल घेऊन पितरांना तर्पण दिले.
भोपाळच्या शीतल दास की बगिया आणि इतर प्रमुख विसर्जन घाटांवर सकाळपासूनच धार्मिक विधींसाठी अनुकूल व्यवस्था करण्यात आली होती. स्थानिक पौरोहित्य करणाऱ्या पंडितांनी भाविकांना पितृ तर्पण आणि पिंडदान विधीचे महत्त्व समजावून सांगत शास्त्रोक्त पद्धतीने सर्व विधी पूर्ण करून घेतले. विधी पूर्ण झाल्यानंतर भाविकांनी आपल्या पूर्वजांच्या नावाने गरिबांना अन्नदान, वस्त्रदान आणि गोमाता, कावळे, श्वान व जलचरांना अन्न अर्पण केले. पंचांग नियमांनुसार श्राद्धाच्या वेळी केल्या जाणाऱ्या पंचबली कर्माचे पालन करत निसर्गातील घटकांप्रतीही आदर व्यक्त करण्यात आला.
पितृपक्ष हा केवळ धार्मिक कर्मकांडांपुरता मर्यादित नसून तो आपल्या कुटुंबातील दिवंगत व्यक्तींप्रती आदर, कृतज्ञता आणि कौटुंबिक मूल्यांचे संवर्धन करण्याचा एक महत्त्वाचा सांस्कृतिक उत्सव मानला जातो. आजच्या धावपळीच्या आधुनिक जीवनशैलीतही युवा पिढी आपल्या पारंपरिक चालीरीतींशी जोडलेली राहावी, यासाठी अनेक कुटुंबांतील ज्येष्ठ व्यक्तींनी तरुणांना सोबत घेऊन हे विधी पूर्ण केले. पूर्वजांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालण्याचा संकल्प करत आणि त्यांच्या आशिर्वादाने कुटुंबात सुख, समृद्धी आणि शांती लाभावी, अशी प्रार्थना भाविकांनी या वेळी केली.
पंचांगातील तिथीच्या गणनेनुसार स्थानिक पातळीवर पौर्णिमा श्राद्ध आणि प्रतिपदा श्राद्धाच्या वेळेत काही तासांचा फरक असू शकतो, मात्र भाद्रपद पौर्णिमेपासून सुरू होणारा हा पितृपक्ष पुढील १५ ते १६ दिवस अखंड सुरू राहणार आहे. या संपूर्ण कालावधीत नागरिक आपापल्या पूर्वजांच्या तिथीनुसार घरात किंवा पवित्र नद्या आणि सरोवरांच्या काठावर श्राद्ध विधी करणार आहेत. भोपाळमधील बडा तालाब घाटावर पौर्णिमा श्राद्धाच्या दिवशी सुरू झालेली ही धार्मिक लगबग आता सर्वपित्री अमावस्येपर्यंत सातत्याने पाहायला मिळणार आहे. पूर्वजांचे स्मरण आणि सामाजिक दानाची परंपरा अधोरेखित करणारा हा काळ समाजात सलोखा आणि आध्यात्मिक ऊर्जा निर्माण करणारा ठरतो.
Leave a Reply