स्थान: Lokhit newsroom
वार्ताहर: साहिल येरने
चीनमधील शांघाय शहरात उभी असलेली भव्य गगनचुंबी इमारत म्हणजेच शांघाय टॉवर सध्या जगभरात चर्चेचा विषय ठरली आहे. जमिनीवर असताना सामान्य किंवा उष्ण हवामानाची जाणीव होत असताना इमारतीच्या सर्वात वरच्या मजल्यांवर मात्र कमालीची थंडी आणि टोकावर चक्क बर्फ गोठत असल्याच्या दाव्यांनी इंटरनेटवर अनेकांचे लक्ष वेधले आहे. सोशल मीडियावर तसेच काही माहितीपर लेखांमध्ये या इमारतीबाबत विविध रंजक गोष्टी सांगितल्या जात असून एकाच इमारतीत दोन भिन्न ऋतू अनुभवायला मिळतात का, असा प्रश्न अनेकांना पडला आहे. आधुनिक स्थापत्यकलेचा एक उत्कृष्ट नमुना मानल्या जाणाऱ्या या इमारतीबाबतच्या या दाव्यांमध्ये नक्की किती तथ्य आहे आणि त्यामागील वैज्ञानिक कारणे काय आहेत, याचा सविस्तर वेध घेणे आवश्यक ठरते.
शांघायच्या पुडोंग भागातील लुजियाझुई आर्थिक केंद्रात असलेली ही गगनचुंबी इमारत चीनमधील सर्वात उंच तर जगातील तिसऱ्या क्रमांकाची सर्वांत उंच इमारत म्हणून ओळखली जाते. शांघाय टॉवरची एकूण उंची ६३२ मीटर म्हणजेच सुमारे २,०७३ फूट असून यामध्ये तब्बल १२८ मजले आहेत. इतक्या प्रचंड उंचीमुळे जमिनीवरील वातावरण आणि इमारतीच्या सर्वोच्च भागावरील वातावरण यात नैसर्गिकरीत्या मोठी तफावत आढळते. मात्र, इमारतीच्या खाली प्रचंड उकाडा असताना अगदी वरच्या मजल्यावर थेट बर्फ गोठतो, हा दावा काहीसा अतिशयोक्त आणि नाट्यमय पद्धतीने मांडला गेला आहे. प्रत्यक्षात इमारतीच्या आतील भागात नागरिकांना राहण्यासाठी किंवा फिरण्यासाठी संपूर्णपणे नियंत्रित तापमान असते. हवामानातील हा टोकाचा फरक प्रामुख्याने इमारतीच्या बाहेरील रचनेवर आणि वातावरणावर दिसून येतो.
वातावरण विज्ञानाच्या नियमांनुसार, जसजशी उंची वाढते तसतसे हवेचा दाब आणि तापमान कमी होत जाते. या प्रक्रियेला विज्ञानात लॅप्स रेट असे म्हटले जाते. सामान्यतः प्रति एक हजार मीटर उंचीवर तापमानात सरासरी साडेसहा अंश सेल्सिअसने घट होते. शांघाय टॉवरची उंची ६०० मीटरपेक्षा अधिक असल्याने जमिनीवरील पृष्ठभागाच्या तुलनेत या इमारतीच्या सर्वोच्च टोकावर तापमान नेहमीच ३ ते ५ अंश सेल्सिअस किंवा त्याहून अधिक अंशांनी कमी असते. याशिवाय ६०० मीटरच्या अथांग उंचीवर वाहणारे वारे अत्यंत वेगवान आणि तीव्र असतात. या वेगवान वाऱ्यांमुळे तेथील हवेतील थंडीचा प्रभाव जमिनीपेक्षा कैक पटीने अधिक तीव्रतेने जाणवतो.
हिवाळ्याच्या महिन्यांमध्ये जेव्हा शांघाय शहरात जमिनीवर सौम्य थंडी असते, तेव्हा टॉवरच्या सर्वोच्च भागावर तापमान अनेकदा गोठणबिंदूच्या खाली म्हणजेच उणे अंशात पोहोचते. अशा वेळी हवेतील आर्द्रतेमुळे इमारतीच्या बाहेरील काचांवर आणि धातूच्या संरचनेवर बर्फाचा थर साचतो. ही नैसर्गिक प्रक्रिया असून ती केवळ इमारतीच्या बाहेरील भागापुरती मर्यादित असते. अनेकदा पर्यटक किंवा नागरिक या गोठलेल्या बर्फाचे फोटो आणि व्हिडिओ सोशल मीडियावर शेअर करतात, ज्यामुळे इमारतीमध्ये खाली उन्हाळा आणि वर बर्फ अशा स्वरूपाच्या रंजक चर्चांना उधाण येते. प्रत्यक्षात इमारतीमध्ये एकाच वेळी तळमजल्यावर उकाडा आणि टॉप फ्लोअरवर बर्फ असा कोणताही चमत्कार घडत नसून हा पूर्णपणे उंचीनुसार घडणारा नैसर्गिक वातावरणीय बदल आहे.
एवढ्या मोठ्या इमारतीमध्ये हवेचा दाब आणि तापमानातील विषमता व्यवस्थापित करणे हे अभियंत्यांसाठी मोठे आव्हान होते. विज्ञानात याला स्टॅक इफेक्ट म्हटले जाते, ज्यामध्ये उंचीमुळे इमारतीच्या खालील आणि वरील भागात हवेच्या दाबात प्रचंड फरक निर्माण होतो. हा दाब आणि तापमानातील चढउतार सामान्य ठेवण्यासाठी शांघाय टॉवरमध्ये अत्यंत प्रगत अभियांत्रिकीचा वापर करण्यात आला आहे. संपूर्ण इमारतीला नऊ वेगवेगळ्या उभ्या झोनमध्ये विभागण्यात आले आहे. प्रत्येक झोनमध्ये स्वतंत्र हीटिंग, व्हेंटिलेशन आणि एअर कंडिशनिंग अर्थात एचव्हीएसी प्रणाली कार्यरत असते. ही प्रणाली इमारतीच्या अंतर्गत भागातील तापमान सर्व मजल्यांवर मानवी शरीरास अनुकूल आणि स्थिर ठेवण्याचे काम अविरतपणे करते.
इमारतीच्या बाहेरील रचनेवर साचणारा बर्फ वितळल्यानंतर तो खाली कोसळून अपघात होऊ नये, यासाठीही वास्तुविशारदांनी विशेष काळजी घेतली आहे. टॉवरच्या बाह्य रचनेमध्ये विशिष्ट हीटिंग यंत्रणा आणि सेन्सर्स बसवले आहेत, जेणेकरून बर्फ धोकादायक पद्धतीने साचणार नाही. याव्यतिरिक्त, शांघाय टॉवरची रचना १२० अंशांमध्ये गोलाकार वळण घेणारी म्हणजेच ट्विस्टेड स्वरूपाची बनवण्यात आली आहे. या वैशिष्ट्यपूर्ण वळणदार रचनेमुळे अतिउंचीवर वाहणाऱ्या वादळी वाऱ्यांचा इमारतीवरील ताण तब्बल २४ टक्क्यांनी कमी होतो. परिणामी, टोकावरील अतिथंड हवामान आणि वादळी वारे यांचा इमारतीच्या मजबुतीवर कोणताही विपरीत परिणाम होत नाही.
या संपूर्ण प्रकरणातून हेच स्पष्ट होते की, सोशल मीडियावर फिरणारे दावे जरी रंजक वाटत असले तरी त्यामागे शुद्ध विज्ञान आणि अत्याधुनिक स्थापत्य अभियांत्रिकीची ताकद आहे. शांघाय टॉवरच्या आत कोणत्याही मजल्यावर बर्फ जमत नसून, अत्याधुनिक तापमान नियंत्रण यंत्रणेमुळे अंतर्गत वातावरण अतिशय सुरक्षित आणि सुखकर असते. बाहेरील टोकावर बर्फ साचणे ही केवळ इमारतीच्या अथांग उंचीची आणि त्या उंचीवरील नैसर्गिक लॅप्स रेटची फलनिष्पत्ती आहे. आधुनिक वास्तुकलेने निसर्गाच्या या आव्हानांवर कशी मात केली आहे, याचे शांघाय टॉवर हे एक जागतिक उदाहरण मानले जाते.
Leave a Reply