स्थान: Uttar Pradesh
वार्ताहर: साहिल येरने
उत्तर प्रदेशातील दलित आणि बहुजन राजकारणाला नवी दिशा देणारी एक अत्यंत महत्त्वपूर्ण राजकीय घडामोड समोर आली आहे. नगीना लोकसभा मतदारसंघाचे खासदार आणि आझाद समाज पक्षाचे राष्ट्रीय अध्यक्ष चंद्रशेखर आझाद यांनी बहुजन समाज पक्षाच्या प्रमुख मायावती यांचे भाचे आकाश आनंद यांना आपल्या पक्षात येण्याची खुली ऑफर दिली आहे. आकाश आनंद हे माझ्या लहान भावासारखे आहेत आणि त्यांनी भूतकाळात माझ्यावर कितीही राजकीय टीका केली असली, तरी बहुजन चळवळीच्या आणि मिशनच्या हितासाठी आझाद समाज पक्षाचे दरवाजे त्यांच्यासाठी नेहमीच उघडे राहतील, असे आझाद यांनी स्पष्ट केले. लखनौ येथील इको गार्डन परिसरात पंचायत सहायकांच्या आंदोलनाला भेट दिल्यानंतर प्रसारमाध्यमांशी संवाद साधताना त्यांनी हे खळबळजनक वक्तव्य केले. या विधानामुळे उत्तर प्रदेशच्या राजकीय वर्तुळात, विशेषतः दलित राजकारणात मोठ्या प्रमाणावर चर्चा सुरू झाली आहे.
चंद्रशेखर आझाद यांनी अत्यंत सावध, मुत्सद्दी आणि तितक्याच आक्रमक शैलीत आपल्या भावना मांडल्या. ते म्हणाले की, माझ्यासाठी बहुजन समाज पक्षाचे दरवाजे आता कायमचे बंद झालेले आहेत, मात्र आकाश आनंद यांच्यासाठी आझाद समाज पक्षाचे दरवाजे सदैव खुले राहतील. जर आकाश आनंद यांना भारतरत्न डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि मान्यवर कांशीराम यांच्या बहुजन विचारधारेला पुढे न्यायचे असेल, तर त्यांनी कोणत्याही संकोचाशिवाय आमच्यासोबत यावे. आपण दोघांनी मिळून महापुरुषांचे अपूर्ण राहिलेले स्वप्न पूर्ण करण्यासाठी खांद्याला खांदा लावून काम केले पाहिजे, असे थेट आवाहन आझाद यांनी यावेळी केले.
या राजकीय विधानाला उत्तर प्रदेशातील बदलत्या समीकरणांची भक्कम पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. बहुजन समाज पक्षात गेल्या काही महिन्यांत अंतर्गत पातळीवर अनेक नाट्यमय घडामोडी घडल्या आहेत. लोकसभा निवडणुकीच्या प्रचारादरम्यान मायावती यांनी आकाश आनंद यांना आपला अधिकृत राजकीय वारसदार घोषित केले होते आणि त्यांच्याकडे पक्षाच्या राष्ट्रीय समन्वयक पदाची मोठी जबाबदारी सोपवली होती. आकाश आनंद यांनी उत्तर प्रदेशसह इतर राज्यांमध्ये आक्रमक प्रचार मोहिमा राबवत तरुणांना आकर्षित करण्याचा प्रयत्न केला होता. मात्र, निवडणुकीच्या रणधुमाळीतच अचानक मायावती यांनी त्यांना अपरिपक्व ठरवत सर्व पदांवरून दूर केले. या अनपेक्षित निर्णयामुळे बसपाच्या पारंपरिक कार्यकर्त्यांमध्ये आणि विशेषतः तरुण वर्गामध्ये मोठी नाराजी व संभ्रमाचे वातावरण निर्माण झाले होते. जरी नंतरच्या काळात आकाश आनंद यांना पुन्हा पक्षात काही प्रमाणात सक्रिय केले गेले असले, तरी पूर्वीसारखा प्रभाव आणि अधिकार त्यांच्याकडे राहिलेले नाहीत, असे राजकीय विश्लेषकांचे मत आहे.
दुसऱ्या बाजूला, चंद्रशेखर आझाद यांचा राजकीय प्रभाव सातत्याने वाढत असल्याचे पाहायला मिळत आहे. २०२४ च्या लोकसभा निवडणुकीत पश्चिम उत्तर प्रदेशातील नगीना मतदारसंघातून त्यांनी कोणत्याही मोठ्या राजकीय पक्षाची अथवा आघाडीची साथ न घेता स्वबळावर दणदणीत विजय संपादन केला होता. संसदेत प्रवेश केल्यानंतर आझाद यांनी सातत्याने दलित, वंचित, शेतकरी आणि अल्पसंख्याक घटकांच्या प्रश्नांवर परखड भूमिका मांडली आहे. भीम आर्मीच्या माध्यमातून उभारलेली संघटनात्मक ताकद आणि आझाद समाज पक्षाचा वाढता जनाधार यामुळे चंद्रशेखर आझाद हे उत्तर प्रदेशातील दलित तरुणाईचे प्रमुख आकर्षण ठरत आहेत. अशा परिस्थितीत आकाश आनंद यांना पक्षात येण्याचे आमंत्रण देऊन आझाद यांनी बसपाच्या पारंपरिक मतपेढीला आणि निराश झालेल्या युवा कार्यकर्त्यांना थेट आपल्याकडे खेचण्याची रणनीती आखल्याचे दिसते.
उत्तर प्रदेशच्या राजकारणात गेल्या तीन दशकांपासून दलित समाजाचे नेतृत्व प्रामुख्याने बहुजन समाज पक्ष आणि मायावती यांच्याभोवती केंद्रित राहिले होते. मात्र, २०१२ नंतरच्या निवडणुकांचा आढावा घेतल्यास बसपाच्या मतांची टक्केवारी सातत्याने घसरताना दिसत आहे. जाटव आणि गैर-जाटव दलित मतांचे विभाजन इतर पक्षांकडे झाले आहे. या राजकीय पोकळीत पारंपरिक घोषणांपेक्षा रस्त्यावर उतरून थेट संघर्ष करणाऱ्या नेतृत्वाची गरज दलित तरुणांना भासत आहे. चंद्रशेखर आझाद हीच पोकळी भरून काढण्याचा सातत्याने प्रयत्न करत आहेत. बहुजन मिशन हा केवळ एका कुटुंबाचा किंवा एका पक्षाचा मक्तेदारीचा विषय नसून तो व्यापक सामाजिक न्यायाचा लढा आहे, असा संदेश देण्याचा प्रयत्न आझाद यांच्या विधानातून स्पष्टपणे दिसून येतो.
चंद्रशेखर आझाद यांनी आपल्या निवेदनात आकाश आनंद यांच्या जुन्या वक्तव्यांचाही अत्यंत संयमाने उल्लेख केला. लोकसभा निवडणुकीच्या काळात आकाश आनंद यांनी जाहीर सभांमधून चंद्रशेखर आझाद यांच्यावर तीव्र शब्दांत टीका केली होती आणि त्यांना मतविभागणी करणारे नेते म्हटले होते. मात्र, त्या सर्व जुन्या कटु आठवणींना मागे सारत आझाद यांनी दाखवलेली राजकीय परिपक्वता सध्या चर्चेचा केंद्रबिंदू ठरली आहे. राजकारणात वैयक्तिक अहंकारापेक्षा व्यापक सामाजिक उद्दिष्टांसाठी एकत्र येणे काळाची गरज असल्याचे त्यांनी आपल्या भूमिकेतून अधोरेखित केले आहे.
राजकीय विश्लेषकांच्या मते, आकाश आनंद सध्या तरी बहुजन समाज पक्ष सोडून आझाद समाज पक्षात दाखल होण्याची शक्यता फारच धूसर आहे. मायावती यांच्या कुटुंबातील सदस्य आणि बसपाचे भावी प्रमुख म्हणून त्यांची ओळख असल्यामुळे ते असा कोणताही टोकाचा निर्णय घेणार नाहीत. परंतु, चंद्रशेखर आझाद यांच्या या एकाच विधानाने उत्तर प्रदेशातील बहुजन चळवळीत एक स्पष्ट संदेश दिला आहे. हा संदेश असा आहे की, कांशीराम यांच्या वारशाची लढाई आता केवळ बसपापुरती मर्यादित राहिलेली नसून, आझाद समाज पक्ष हा त्याचा एक प्रबळ आणि आक्रमक वारसदार म्हणून पुढे येत आहे.
येणाऱ्या काळात उत्तर प्रदेशात होणाऱ्या पोटनिवडणुका, स्थानिक स्वराज्य संस्थांच्या निवडणुका आणि त्यानंतरच्या २०२७ च्या विधानसभा निवडणुकांच्या पार्श्वभूमीवर ही राजकीय विधाने अत्यंत निर्णायक ठरणार आहेत. दलित आणि वंचित बहुजन समाजाचा तरुण वर्ग कोणत्या नेतृत्वाच्या पाठीशी उभा राहतो, यावरच उत्तर प्रदेशच्या भावी राजकारणाची दिशा निश्चित होणार आहे. चंद्रशेखर आझाद यांनी टाकलेला हा राजकीय डाव आकाश आनंद स्वीकारतील की नाकारतील, यापेक्षाही या निमित्ताने दलित नेतृत्वातील अंतर्गत स्पर्धा आणि नव्या नेतृत्वाची आकांक्षा अधिक ठळकपणे जनतेसमोर आली आहे.
Leave a Reply